Wizjonerki z Gietrzwałdu - które Kościół uznał, a które odrzucił?

Wizjonerki z Gietrzwałdu - ile ich było i które uznano w 1877 roku?

Wizjonerki z Gietrzwałdu to cztery kobiety, które w latach 1877-1880 twierdziły, że mają widzenia nadprzyrodzone. Kościół po wnikliwym śledztwie uznał tylko dwie: trzynastoletnią Justynę Szafryńską i dwunastoletnią Barbarę Samulowską. Dwie pozostałe - dorosła wdowa Elżbieta Bilitewska i panna Katarzyna Wieczorkówna - zostały odrzucone dekretem biskupa Krementza z 3 lutego 1881 roku.

W popularnym przekazie o Gietrzwałdzie pojawiają się zwykle dwa imiona - Justyna i Barbara. To one widziały Matkę Bożą przez 82 dni, to o ich objawieniach mówią dokumenty kościelne, i to one są bohaterkami sanktuarium. Ale historia jest bardziej skomplikowana - i to właśnie ta złożoność pokazuje, jak rzetelnie Kościół warmiński podszedł do całej sprawy.

To że historia czterech wizjonerek z Gietrzwałdu jest mniej znana, nie jest przypadkiem. Sanktuarium nie eksponuje pseudoobjawień, bo nie chce sugerować, że Gietrzwałd to miejsce niepewne. Ale dla osoby, która chce naprawdę zrozumieć, dlaczego objawienia gietrzwałdzkie zostały zatwierdzone w 1977 roku, kontekst czterech wizjonerek jest kluczowy. Bez niego nie da się docenić, jak ostrożnie pracowała komisja kościelna.

Justyna Szafryńska - dlaczego jej losy urywają się po 1897 roku?

Justyna Szafryńska, jedna z dwóch uznanych wizjonerek z Gietrzwałdu, miała trzynaście lat, gdy 27 czerwca 1877 roku zobaczyła pierwszą postać na klonie obok kościoła. W 1897 roku, po czternastu latach w zgromadzeniu szarytek, opuściła klasztor - i tu jej biografia urywa się całkowicie. Żaden dokument nie potwierdza, gdzie mieszkała ani kiedy zmarła.

Przed komisją kościelną Justyna zeznała: "Przy pierwszym objawieniu odczułam w sobie strach. Myślałam, że będzie oznaczać koniec świata. Później, gdy poznałam, że to jest objawienie Matki Boskiej, już się nie bałam". Razem z Barbarą miała w sumie około 160 objawień. Obie wstąpiły potem do zgromadzenia sióstr miłosierdzia świętego Wincentego à Paulo w Paryżu.

Tu jednak losy obu dziewcząt rozchodzą się dramatycznie. Justyna złożyła śluby czasowe i pracowała w zgromadzeniu czternaście lat. W 1897 roku zdecydowała się odejść. Badacze wskazują, że to właśnie z tego powodu Kościół beatyfikuje Barbarę, a nie Justynę - do beatyfikacji potrzebne jest udokumentowane, heroiczne życie, a nie same objawienia. Justyna pozostaje jedną z najciekawszych białych plam w historiografii polskich mistyków.

Barbara Samulowska - dlaczego jest jedyną wizjonerką z udokumentowanym życiem?

Barbara Samulowska to jedyna z czterech wizjonerek z Gietrzwałdu, której losy są w pełni udokumentowane. Po objawieniach wstąpiła do zgromadzenia szarytek i jako siostra Stanisława pracowała w Gwatemali przez ponad pięćdziesiąt lat. Zmarła 6 grudnia 1950 roku w wieku 85 lat - i to właśnie pełne udokumentowanie jej życia, a nie same objawienia, otworzyło drogę do beatyfikacji.

Barbara miała dwanaście lat i pochodziła z sąsiednich Woryt. Pierwsze dni objawień przeżyła z zawiedzeniem - chodziła pod klon razem z Justyną, ale przez kilka dni niczego nie widziała. Wracała do domu i płakała. Matka Boża objawiła jej się dopiero w nocy 1 lipca 1877 roku. Od tej chwili obie dziewczynki miały widzenia razem.

Życie Barbary potoczyło się zupełnie inaczej niż Justyny. Po nowicjacie w Paryżu została wysłana w 1895 roku do Gwatemali.

Elżbieta Bilitewska - dlaczego komisja odrzuciła jej świadectwo?

Elżbieta Bilitewska to dorosła wdowa z okolic Gietrzwałdu, która razem z Katarzyną Wieczorkówną twierdziła, że ma objawienia świętego Józefa. Komisja biskupa Krementza odrzuciła jej świadectwo dekretem z 3 lutego 1881 roku - po wykazaniu, że jej relacje są wewnętrznie sprzeczne, a Wieczorkówna sama przyznała się do kłamstwa.

Bilitewska pojawiła się w gronie osób z rzekomymi widzeniami latem 1877 roku, a jej obecność początkowo nie wzbudziła podejrzeń - przeciwnie, była traktowana na równi z dziewczynkami. Świadczy o tym choćby fakt, że umieszczono ją na malowidle ściennym w kościele gietrzwałdzkim wśród wizjonerek.

Bilitewska razem z Wieczorkówną twierdziły, że mają objawienia świętego Józefa. To była dla nich furtka - bo o ile kult Matki Bożej w Gietrzwałdzie miał za sobą długą tradycję, o tyle objawienia świętego Józefa byłyby czymś dodatkowym, własnym. Proboszcz Augustyn Weichsel, który darzył świętego Józefa szczególną czcią, przyjął te świadectwa z otwartością. To była jego największa pasterska słabość w całej historii Gietrzwałdu.

Katarzyna Wieczorkówna - kiedy przyznała się do kłamstwa?

Katarzyna Wieczorkówna to czwarta z wizjonerek z Gietrzwałdu - panna z okolicy, która razem z Bilitewską twierdziła, że ma objawienia świętego Józefa. W 1880 roku sama przyznała się, że obie z Bilitewską kłamały. Wcześniej, w lutym 1880, badanie doktora Kornalewskiego obnażyło symulację jej rzekomych ekstaz.

Razem z Bilitewską stanowiły parę "dorosłych wizjonerek" Gietrzwałdu. Występowały razem, ich relacje pokrywały się ze sobą, a ich twierdzenia o objawieniach świętego Józefa były zsynchronizowane. To zresztą później pomogło komisji - łatwo było wykazać, że ich wizje są nie tyle indywidualne, co umówione.

Decydujące było badanie doktora Kornalewskiego z lutego 1880 roku. Lekarz, działający na polecenie biskupa Krementza, przeprowadził rozmowy z Wieczorkówną w warunkach, które pozwalały zweryfikować jej zachowanie.

Obnażył symulację - Wieczorkówna nie potrafiła konsekwentnie powtórzyć szczegółów, jej reakcje fizjologiczne nie odpowiadały opisom ekstazy, a niektóre szczegóły jej relacji wzajemnie się wykluczały. Wkrótce potem sama się przyznała, że obie z Bilitewską kłamały.

Biskup Krementz - jak komisja oddzieliła prawdę od fałszu?

Biskup Filip Krementz, 42. biskup warmiński, powołał w 1877 roku komisję, która zbadała świadectwa wizjonerek z Gietrzwałdu w trzech różnych trybach - inaczej dla dziewczynek, inaczej dla dorosłych kobiet, inaczej dla naśladowczyń. Wynik tego rozdwojonego badania utrzymał się w Kościele ponad sto lat - dekret bp. Drzazgi z 1977 roku, zatwierdzający objawienia gietrzwałdzkie 1877, opierał się dokładnie na materiałach komisji Krementza.

Sam Krementz był człowiekiem niezwykle ostrożnym. Wiedział, że w czasach Kulturkampfu, gdy Kościół katolicki w Rzeszy był pod presją Bismarcka, każde fałszywe objawienie mogłoby zostać wykorzystane przez prasę liberalną do dyskredytacji całej diecezji warmińskiej. Dlatego nie polegał wyłącznie na zeznaniach.

Komisja, w której zasiedli między innymi ksiądz Franciszek Hipler (późniejszy autor pierwszej książki o Gietrzwałdzie z 1883 roku), ksiądz Karau i ksiądz Stock, pracowała przez kolejne miesiące i lata. Szczegóły metodologii komisji, instrukcje biskupa i konkretne badania opisaliśmy w osobnym wpisie, tutaj pokazujemy jedynie kluczowy mechanizm - trzy tryby weryfikacji.

Barbara Hennig - dlaczego krawczyni z Gietrzwałdu została odrzucona?

Barbara Hennig to miejscowa krawczyni, która w sierpniu 1877 roku próbowała ogłosić własne wizje, naśladując dziewczynki z Gietrzwałdu. Podczas kolejnego objawienia wizjonerki zapytały Matkę Bożą o krawczynię i usłyszały, że jej wizje pochodzą "od diabła". Sprawa szybko ucichła - to najkrótszy z trzech epizodów odrzucenia rzekomych objawień Maryi w historii Gietrzwałdu.

Sytuacja Hennig była inna niż Bilitewskiej i Wieczorkówny. Twierdziła, że ona także widzi Matkę Bożą, że ma własne objawienia, że jej należy słuchać. Ksiądz Weichsel, który już raz dał się zwieść w sprawie objawień świętego Józefa, tym razem był bardziej ostrożny. Wzbudziło to jednak zamieszanie wśród pielgrzymów, którzy nie wiedzieli, komu wierzyć.

Sprawę zakończyły same dziewczynki. Podczas kolejnego objawienia wizjonerki zapytały Matkę Bożą o krawczynię, czy jej widzenia są prawdziwe. Odpowiedź była jednoznaczna - wizje Hennig pochodzą "od diabła". To zdecydowane potępienie wystarczyło, by komisja kościelna szybko wygasiła naśladownictwo. Pielgrzymi przestali traktować krawczynię poważnie, a sama Hennig zniknęła z historii.

Dlaczego historia czterech wizjonerek wzmacnia, a nie osłabia wiarygodność objawień

Historia czterech wizjonerek z Gietrzwałdu, z których tylko dwie zostały uznane przez Kościół, wzmacnia wiarygodność całego sanktuarium. Pokazuje, że komisja biskupa Krementza odrzuciła część świadectw nawet wtedy, gdy były one wygodne dla kultu. To dowód rzetelności metody, na podstawie której zatwierdzono objawienia gietrzwałdzkie 1877 niemal sto lat później.

Można zapytać, czy historia, w której tylko dwie z czterech wizjonerek zostały uznane, nie podważa autentyczności samych objawień. Odpowiedź brzmi - przeciwnie. Gdyby komisja Krementza po prostu przyjęła wszystko, co usłyszała, dziś moglibyśmy podważać każde świadectwo. Tymczasem komisja odrzuciła część relacji nawet wtedy, gdy były one wygodne dla kultu - bo nie przeszły weryfikacji.

Pseudoobjawienia świętego Józefa wzmocniłyby pozycję sanktuarium, dawały więcej argumentów na pielgrzymki, więcej okazji do pobożności. A jednak je odrzucono - bo nie przeszły badania metodycznego. To nie jest praca kogoś, kto chce udowodnić cuda. To praca kogoś, kto naprawdę chce wiedzieć, co się stało.

Co dziś można zobaczyć w Gietrzwałdzie z historii czterech wizjonerek?

W kościele parafialnym w Gietrzwałdzie można dziś zobaczyć malowidło z czterema wizjonerkami, choć dwie z nich zostały oficjalnie odrzucone. Sanktuarium nie eksponuje tej historii w przewodnikach, ale dla osób, które chcą poznać objawienia gietrzwałdzkie 1877 w pełnej skali, ten fragment jest fascynującym świadectwem rzetelności Kościoła.

Dla pielgrzyma odwiedzającego Gietrzwałd dziś temat czterech wizjonerek nie jest na pierwszym planie - i słusznie. Sanktuarium koncentruje się na cudownym obrazie Matki Bożej Gietrzwałdzkiej, na Kapliczce Objawień przy starym klonie, na Cudownym Źródełku. To są miejsca, do których pielgrzymi przybywają z konkretną intencją modlitewną. Historia czterech kobiet jest dodatkowym tłem, które warto znać, ale nie jest sercem doświadczenia.

Gdy oprowadzam grupy po Warmii, temat czterech wizjonerek zwykle pojawia się dopiero pod koniec wycieczki. "A co się stało z innymi wizjonerkami?" - pyta ktoś zazwyczaj. Wtedy opowiadam o badaniu Kornalewskiego, o liście Krementza z 1881 roku, o tym, że Kościół naprawdę sprawdzał wszystko dokładnie. I za każdym razem grupa wychodzi z głębszym zrozumieniem, dlaczego objawienia z Gietrzwałdu są miejscem szczególnym.