Gietrzwałd, Lourdes, Fatima - porównanie trzech wielkich objawień

Polskie Lourdes - czy Gietrzwałd naprawdę zasługuje na to porównanie?

Gietrzwałd nazywany jest "polskim Lourdes", bo to jedyne objawienia maryjne na ziemiach polskich oficjalnie uznane przez Kościół katolicki, w jednym rzędzie z francuskim Lourdes (1858) i portugalską Fatimą (1917).

Ks. Paweł Rabczyński w monografii z 2022 r. używa precyzyjniejszego określenia "małe Lourdes": chodzi nie o porównanie rangi, lecz o rolę Gietrzwałdu jako ośrodka pielgrzymkowego dla Warmii, Mazur, Pomorza i Wielkopolski.

Określenie funkcjonuje od początku. Już 27 czerwca 1877 r., w dniu pierwszego widzenia Justyny Szafryńskiej, pelpliński "Pielgrzym" jako pierwsza polska gazeta katolicka donosił o "zjawisku podobnym do tego, jakie zdarzało się poprzedniego roku w Niemczech w Marpingen". Dziennikarze chełmińscy od razu szukali punktu odniesienia w innych europejskich objawieniach i znajdowali go w Marpingen i Lourdes.

W naszym przewodniku po objawieniach w Gietrzwałdzie zgromadziliśmy kompleksową wiedzę o Gietrzwałdzie, objawieniach i widzących. Tutaj przedstawiamy systematycznie porównanie między objawieniami maryjnymi z różnych stron Europy.

Objawienia maryjne uznane przez Kościół - porównanie Lourdes, Fatimy i Gietrzwałdu

Trzy zatwierdzone objawienia maryjne według klasycznej analizy bp. Jana Obłąka z tomu XIV Studiów Warmińskich (1977): Lourdes 1858, Fatima 1917, Gietrzwałd 1877. Każde z nich Kościół katolicki uznał oficjalnie za godne wiary, choć w trzech różnych dziesięcioleciach i w trzech różnych okolicznościach historycznych.

Trzy detale rzucają się w oczy. Liczba ukazań w Gietrzwałdzie jest nieporównywalnie większa od Lourdes i Fatimy. Miejsce objawień w każdym przypadku jest inne: skała, dąb, klon. Daty kościelnego zatwierdzenia dzielą od siebie dziesiątki lat, bo Kościół rzadko spieszy się z osądem.

Lourdes 1858 - ile razy ukazała się Maryja Bernadecie Soubirous?

11 lutego 1858 r. czternastoletnia Bernadeta Soubirous, najstarsza córka ubogiej rodziny młynarza z Lourdes, zbierając chrust w grocie Massabielle nad rzeką Gave widziała po raz pierwszy "Piękną Panią" w bieli, z różańcem zawieszonym na ramieniu.

Do 16 lipca 1858 r. doświadczyła łącznie osiemnastu ukazań, najczęściej rano, gdy szła do groty z koleżankami.

Kluczowy moment przypadł na 25 marca 1858 r., święto Zwiastowania. Bernadeta po raz czwarty zapytała Maryję o imię i otrzymała odpowiedź, która zdumiała wszystkich: "Que soy era Immaculada Concepciou", czyli "Jestem Niepokalanym Poczęciem". Dogmat o Niepokalanym Poczęciu Najświętszej Maryi Panny ogłosił papież Pius IX zaledwie cztery lata wcześniej, 8 grudnia 1854 r. Niepiśmienna wiejska dziewczyna nie mogła znać tego sformułowania.

Kontekst polityczny był równie istotny. W 1858 r. Francja była pod rządami Napoleona III, w epoce II Cesarstwa. Państwo balansowało między ugodą z Kościołem a antyklerykalnymi środowiskami liberalnymi. Bernadeta była wielokrotnie przesłuchiwana przez komisarza policji i prokuratora, próbowano zamknąć grotę. Lokalne władze sceptycznie patrzyły na objawienia, ale rosnąca liczba pielgrzymów i pierwsze doniesienia o uzdrowieniach przeważyły.

Zatwierdzenie kościelne przyszło po czterech latach badań. 18 stycznia 1862 r. biskup Tarbes Bertrand-Sévère Laurence wydał dekret uznający autentyczność objawień. Sanktuarium dziś przyjmuje ponad 6 milionów pielgrzymów rocznie. Bernadeta, siostra Marie-Bernarde, została kanonizowana 8 grudnia 1933 r. przez Piusa XI.

Fatima 1917 - czym różni się od Lourdes i Gietrzwałdu?

13 maja 1917 r. trójka portugalskich dzieci, Łucja dos Santos (10 l.) i jej kuzyni Franciszek (9 l.) i Hiacynta Marto (7 l.), pasąca owce w Cova da Iria w pobliżu wioski Fatima, zobaczyła nad dębem skalnym "Panią jaśniejszą niż słońce".

Objawienia powtarzały się przez sześć kolejnych miesięcy, zawsze 13. dnia miesiąca, kończąc się 13 października 1917 r. "Cudem Słońca" widzianym przez około 70 tysięcy osób.

Trzy elementy odróżniają Fatimę od Lourdes i Gietrzwałdu w sposób fundamentalny.

Po pierwsze, kontekst polityczny był zupełnie inny niż w przypadku polskich i niemieckich objawień. Portugalia od 1910 r. żyła w antyklerykalnej republice, a minister sprawiedliwości Alfonso da Costa nazwany był "zabójcą zakonników". Lokalny urzędnik aresztował dzieci 13 sierpnia 1917 r., próbując zapobiec kolejnemu ukazaniu, to typowo "kulturkampfowa" reakcja państwa, znana też z Warmii i z Saary.

Po drugie, orędzie Fatimy ma wymiar geopolityczny, nieobecny w Lourdes i Gietrzwałdzie. Maryja zapowiedziała koniec I wojny światowej, ostrzegała przed komunizmem ("Rosja rozszerzy swoje błędy po świecie"), żądała poświęcenia świata Niepokalanemu Sercu i ustanowienia komunii w pierwsze soboty miesiąca jako zadośćuczynienia. To było orędzie eschatologiczne, polityczne w skali globalnej.

Po trzecie, Fatima jest jedynym z trzech objawień, w których główne ukazanie skojarzono ze spektakularnym znakiem widzialnym dla tłumu: tańcem słońca. W Lourdes znakiem było źródełko i uzdrowienia, w Gietrzwałdzie pobłogosławienie źródełka i nawrócenia. W Fatimie ostatnie ukazanie było publicznym wydarzeniem widzianym przez 70 tysięcy świadków, łącznie z dziennikarzami antyklerykalnego pisma "O Século". 

Zatwierdzenie i dalsze losy Fatimy

Biskup Leirii José Alves Correia da Silva 13 października 1930 r., w trzynastą rocznicę "Cudu Słońca", wydał list pasterski "A Divina Providencia", uznając objawienia za godne wiary. Franciszek i Hiacynta Marto zmarli na grypę "hiszpankę" w 1919 i 1920 r., kanonizowani przez papieża Franciszka 13 maja 2017 r., w setną rocznicę pierwszego ukazania. Siostra Łucja zmarła w 2005 r. mając 97 lat, jej proces beatyfikacyjny trwa.

Gietrzwałd 1877 - dlaczego to największe objawienia maryjne w Europie?

Gietrzwałd to jedyne uznane objawienia maryjne, w których Najświętsza Panna mówiła do wizjonerek po polsku, w czasie Kulturkampfu, na terenie zaboru pruskiego, gdy język polski był rugowany ze szkół i administracji.

To unikat nie tylko w skali polskiej, ale i europejskiej: żadne inne uznane objawienia maryjne nie miały tak wyraźnego wymiaru językowo-narodowego. Bp Jan Obłąk z tomu XIV Studiów Warmińskich ujmuje to jednoznacznie: "objawieniami Swoimi w Gietrzwałdzie Matka Boska pragnęła podnieść na duchu ludność katolicką, zwłaszcza polską, uciemiężoną przez Kulturkampf Ottona Bismarcka".

Słowa pociechy odnosiły się także do Polaków w zaborze rosyjskim, udręczonych prześladowaniem rządów carskich po powstaniu styczniowym 1863 r. Trzy liczby warto zapamiętać na potrzeby porównania.

27 czerwca do 16 września 1877 r. to czas trwania objawień, 82 dni.

Ponad 160 to liczba ukazań według wyliczeń ks. Pawła Rabczyńskiego z 2022 r. (ks. Franciszek Hipler w monografii z 1883 r. naliczył ich aż 187).

Dwie wizjonerki to trzynastoletnia Justyna Szafryńska i dwunastoletnia Barbara Samulowska, obie z biednych warmińskich rodzin chłopskich, obie posługujące się językiem polskim w domu.

Trzy kluczowe orędzia Gietrzwałdu

Z setek odpowiedzi Maryi, jakie Hipler i komisja biskupia spisali z ust dziewcząt, trzy mają rangę najważniejszą. Rabczyński wskazuje je jako sedno matrycy gietrzwałdzkiej:

Pierwsze zdanie potwierdzało dogmat z 1854 r., tak jak w Lourdes 19 lat wcześniej.
Drugie, wezwanie do różańca, łączy Gietrzwałd z Fatimą (40 lat później Maryja powtórzy w Cova da Iria niemal te same słowa).
Trzecie, obietnica trwałej obecności, to najbardziej osobiste zdanie z całych objawień, wypowiedziane 8 września 1877 r., w święto Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, gdy spodziewano się ostatniego ukazania.

Marpingen 1876 - niemiecka Lourdes, której polski internet nie zna

3 lipca 1876 r., rok przed Gietrzwałdem, w pruskiej Saarze, w lesie Härtelwald koło wsi Marpingen, trzy ośmioletnie dziewczynki zbierające jagody opowiedziały, że ukazała się im "Pani w bieli". One nadały objawieniom nazwę, która błyskawicznie rozeszła się po katolickiej prasie europejskiej: "niemiecka Lourdes".

Historia Marpingen jest praktycznie nieznana w polskim internecie, a powinna być, bo bez niej nie sposób zrozumieć kontekstu Gietrzwałdu. Najbardziej kompletną monografią pozostaje praca historyka Davida Blackbourna z Harvardu z 1993 r. "Marpingen. Apparitions of the Virgin Mary in Bismarckian Germany". Wizjonerki Marpingen, Katharina Hubertus, Susanna Leiße i Margaretha Kunz, pochodziły z biednej górniczej wsi, w której rok wcześniej zamknięto parafię na mocy ustaw majowych Kulturkampfu.

Pruskie państwo nie wahało się ani dnia. Do Marpingen wysłano kompanię żandarmów, prokurator wszczął śledztwo, dziewczynki przewieziono do Saarbrücken na badania medyczne, pielgrzymów rozpędzano siłą. W odróżnieniu od Lourdes 1858 r., gdzie Napoleon III ostatecznie pozwolił sprawie się rozwinąć, w Marpingen władza pruska zdusiła ruch pielgrzymkowy w zarodku. Margaretha Kunz w 1879 r. odwołała swoje świadectwo (pod naciskiem policji i pod pretextem rzekomej zmowy, historycy do dziś spierają się o szczerość tego odwołania).

Łącznik Marpingen-Gietrzwałd

Najbardziej zdumiewające ślady związku między oboma objawieniami zachowały się w pelplińskim "Pielgrzymie". We wrześniu 1877 r. tygodnik chełmiński opublikował artykuł zatytułowany "Zjawiska w Marpingen, Metten i Gietrzwałdzie". Według notatki ks. Edmunda Piszcza w Studiach Warmińskich tekst zawierał szokujący detal: "dzieci w Marpingen, pytając w widzeniu Matki Bożej, »czy Ona rzeczywiście pokazuje się na Warmii w Gietrzwałdzie«, otrzymały odpowiedź potwierdzającą".

Można to czytać dwojako: jako autentyczny zapis lub jako żurnalistyczną interpolację dziennikarza "Pielgrzyma". W każdym razie pokazuje, że już w trakcie samych ukazań katolicy europejscy widzieli Gietrzwałd jako część szerszego maryjnego ciągu po Lourdes 1858 i Marpingen 1876.

Dlaczego Marpingen nie zostało uznane?

Powody są trzy. Po pierwsze, odwołanie Margarethy Kunz w 1879 r., choćby pod presją, postawiło pod znakiem zapytania świadectwo wizjonerek. Po drugie, biskupi katoliccy w Prusach byli w tym czasie więzieni lub na wygnaniu, brakowało wręcz urzędu, który mógłby formalnie powołać komisję (biskupstwo Trewiru wakowało po aresztowaniu Materna Eberharda). Po trzecie, atmosfera Kulturkampfu sprawiała, że Watykan unikał decyzji, które mogłyby zaostrzyć konflikt. Marpingen pozostało nieuznane do dziś.

Mowa Bismarcka w Kissingen 27 czerwca 1877 r., w tym samym dniu, w którym w Gietrzwałdzie Justyna Szafryńska po raz pierwszy zobaczyła "niezwykłą jasność" w koronie klonu, wprost wymieniała Lourdes i Marpingen jako problem polityczny katolicyzmu.

Gietrzwałd vs Lourdes i Fatima - czy to ta sama ranga kościelna?

Tak, pod względem oficjalnego uznania kościelnego: Lourdes, Fatima i Gietrzwałd to zatwierdzone objawienia maryjne, każde z formalnym dekretem biskupim.

Pod względem rangi liturgicznej i międzynarodowego rozpoznania istnieją różnice praktyczne, wynikające głównie z chronologii i kontekstu geopolitycznego.

Pięć dat pokazuje rytm watykańskich decyzji w sprawie każdego z trzech sanktuariów.

Lourdes: 18 stycznia 1862 r. dekret biskupa, 1874 r. tytuł Bazyliki Mniejszej.

Fatima: 13 października 1930 r. dekret biskupa, 1954 r. tytuł Bazyliki Mniejszej.

Gietrzwałd: 11 września 1977 r. dekret biskupa Drzazgi, ale tytuł Bazyliki Mniejszej otrzymał wcześniej, 2 lutego 1970 r. od Pawła VI.

Ten ostatni szczegół jest ciekawy. Koronowany papieskimi koronami w 1967 r. obraz Matki Bożej Gietrzwałdzkiej dostał rangę bazylikową przed formalnym zatwierdzeniem objawień.

Drugi miernik rangi to beatyfikacje i kanonizacje wizjonerów.

Bernadeta Soubirous: beatyfikowana 14 czerwca 1925 r., kanonizowana 8 grudnia 1933 r. (Pius XI). Franciszek i Hiacynta Marto: beatyfikowani przez Jana Pawła II 13 maja 2000 r., kanonizowani przez Franciszka 13 maja 2017 r.

Barbara Samulowska: dekret Leona XIV o heroiczności cnót z 23 marca 2026 r. (tytuł Czcigodnej Służebnicy Bożej), beatyfikacja możliwa w 2027 r., w 150. rocznicę objawień.

Trzeci miernik to skala ruchu pielgrzymkowego. Lourdes przyjmuje ponad 6 milionów pielgrzymów rocznie, Fatima około 6 milionów (rekord 9,4 mln w 2017 r.). Gietrzwałd kilkaset tysięcy.

Bp Obłąk już w 1977 r. ujmował to trzeźwo: "Objawienia gietrzwałdzkie nie zostały zatwierdzone przez władzę kościelną i Gietrzwałd stał się sanktuarium o charakterze raczej lokalnym". To zdanie pisał kilka miesięcy przed dekretem Drzazgi. Kompleksowe opracowanie tematyki gietrzwałdzkiej znajdziesz w przewodniku po objawieniach w Gietrzwałdzie.

Dziś, po 49 latach od zatwierdzenia i przed beatyfikacją Samulowskiej, sytuacja wygląda inaczej, ale przewaga skali Lourdes i Fatimy pozostaje faktem.

Gietrzwałd, Marpingen, Lourdes - trzy objawienia w cieniu Kulturkampfu

Trzy z czterech omawianych objawień powstały w bezpośrednim politycznym konflikcie państwa z Kościołem: Lourdes pod sceptycznym II Cesarstwem Napoleona III, Marpingen i Gietrzwałd w środku Kulturkampfu Bismarcka.

Fatima łamie ten wzór: jej kontekstem jest antyklerykalna republika portugalska i I wojna światowa, nie walka o szkoły wyznaniowe i kontrolę nad seminariami.

To wyjaśnia, dlaczego w XIX-wiecznej katolickiej prasie europejskiej trzy nazwy Lourdes, Marpingen, Gietrzwałd pojawiały się razem. Kanclerz Otto von Bismarck w słynnej mowie w Kissingen 27 czerwca 1877 r. (tego samego dnia, w którym w Gietrzwałdzie Justyna Szafryńska doznała pierwszego widzenia) wymienił Lourdes i Marpingen jako problem polityczny Kościoła. "Pielgrzym" chełmiński zestawiał Gietrzwałd z Marpingen tygodniami, zanim europejskie czasopisma zrobiły to za niego.

Aresztowanie ks. Augustyna Weichsla, proboszcza Gietrzwałdu, 12 listopada 1877 r. (pięć dni więzienia w Olsztynie, w trakcie samego klimaksu pielgrzymek do klonu) wpisuje się dokładnie w ten sam wzór, co reakcja pruska na Marpingen.

Sanktuaria maryjne uznane przez Kościół - cztery kryteria wiarygodności

Wszystkie trzy uznane objawienia (Lourdes, Fatima, Gietrzwałd) spełniają cztery kryteria współczesnej teologii fundamentalnej, według których Kościół katolicki ocenia objawienia prywatne: zgodność z Bożym planem zbawienia, dobre owoce, cudowne wydarzenia, wiarygodność osób widzących.

Ks. Paweł Rabczyński w monografii z 2022 r. wymienia je systematycznie.

Pierwsze kryterium to zgodność z nauczaniem Kościoła.

Wszystkie trzy objawienia powtarzają i wzmacniają to, co już zawarte w Piśmie Świętym i Tradycji: wezwanie do nawrócenia, do modlitwy różańcowej, do pokuty. Maryja w Lourdes potwierdza dogmat z 1854 r., w Gietrzwałdzie powtarza to samo, w Fatimie dodaje wymiar geopolityczny. Żadne z orędzi nie zawiera treści sprzecznych z doktryną.

Drugie kryterium to dobre owoce.

W Lourdes: masowy ruch pielgrzymkowy i Międzynarodowe Biuro Lekarskie weryfikujące uzdrowienia.

W Fatimie: pierwsze soboty, poświęcenia świata, zgromadzenia pastorałkowe. W Gietrzwałdzie: wezwanie do trzeźwości, które zainspirowało bł. Honorata Koźmińskiego do założenia w 1878 r. Zgromadzenia Sióstr Służek Najświętszej Maryi Panny Niepokalanej, oraz radykalny wzrost życia różańcowego na Warmii.

Trzecie kryterium to cudowne wydarzenia.

W Lourdes Międzynarodowe Biuro Lekarskie od 1883 r. zarejestrowało ponad 7000 zgłoszeń uzdrowień, z których 70 zostało formalnie uznanych za nieuleczalne medycznie.

W Gietrzwałdzie pobłogosławienie źródełka 8 września 1877 r. zapoczątkowało serię uzdrowień, które badała komisja biskupa Krementza.

Czwarte kryterium to wiarygodność wizjonerek.

Bernadeta, Łucja, Hiacynta, Franciszek, Justyna i Barbara, wszyscy byli prostymi, pobożnymi, niepiśmiennymi (lub półpiśmiennymi) dziećmi z biednych rodzin. Wszyscy poddali się pokornie decyzji władzy kościelnej.

Wszyscy, z wyjątkiem zmarłych w młodości pastuszków z Fatimy i Justyny Szafryńskiej (której późne losy do dziś są niejasne), odeszli w zakonnej dyscyplinie. Bernadeta jako siostra od Miłosierdzia w Nevers. Barbara Samulowska jako siostra Stanisława w Gwatemali, przez 54 lata misji.