Wacław Leszczyński - biskup warmiński w czasie potopu szwedzkiego

Wacław Leszczyński - kim był biskup warmiński potopu szwedzkiego?

Wacław Leszczyński to magnat z wielkopolskiego rodu herbu Wieniawa, który w latach 1644-1658 sprawował urząd biskupa warmińskiego, a w 1658 roku awansował na arcybiskupstwo gnieźnieńskie i prymasostwo Polski. Jego czternastoletnie rządy na Warmii przypadły na najbardziej dramatyczny okres siedemnastowiecznej Rzeczypospolitej - powstanie Chmielnickiego, wojnę z Rosją i szwedzki potop, który dotknął dominium warmińskie bezpośrednio.

Leszczyński był postacią nietypową na warmińskiej stolicy biskupiej. Nie pochodził z Prus, nie był indygeną pruskim, a jego rodzina wywodziła się z czołowych polskich domów dysydenckich - sam ojciec biskupa był kalwinistą. To matka, gorliwa katoliczka Zofia z Opalińskich, ukierunkowała syna ku Kościołowi katolickiemu i karierze duchownej.

Z dzisiejszej perspektywy Leszczyński zapisał się w dziejach Warmii przede wszystkim jako biskup-dyplomata. W czasie, gdy zamki warmińskie zajmowały obce wojska, a skarbiec katedralny trzeba było ukrywać w Gdańsku, jego talent negocjacyjny okazał się dla regionu cenniejszy niż jakiekolwiek zdolności militarne. To on współtworzył porozumienie, które ostatecznie wyprowadziło Warmię z najgorszego kryzysu stulecia.

Potop szwedzki na Warmii - jak biskup ratował dominium?

Potop szwedzki dotarł na Warmię latem 1655 roku. Kiedy armia Karola X Gustawa wkroczyła do Prus, kapituła warmińska zdołała jeszcze w lipcu przewieźć katedralne kosztowności oraz dokumenty archiwalne do Gdańska, gdzie ukryto je w bezpiecznym miejscu - razem z cennościami ewakuowanymi z lidzbarskiej rezydencji biskupiej. Biskup Leszczyński z kilkoma kanonikami znalazł na kilka miesięcy schronienie w katolickiej parafii w Królewcu. Działalność kapituły przy katedrze fromborskiej zamarła, a jej członkowie rozjechali się po okolicznych miejscowościach.

Sytuację Warmii dodatkowo skomplikowała postawa elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma. Początkowo stany pruskie - za zgodą biskupa - zawarły z nim porozumienie w listopadzie 1655 roku, licząc na obronę przed Szwedami. Brandenburskie garnizony miały obsadzić warmińskie miasta: Ornetę, Dobre Miasto, Olsztyn i Barczewo. Gdy jednak nadciągnęli Szwedzi, załogi elektora zamiast bronić miast wycofały się do Prus Książęcych.

Najboleśniejszy cios przyszedł w styczniu 1656 roku. Elektor zmienił front i zawarł z Karolem Gustawem układ, który oddawał mu Warmię w dziedziczne władanie jako lenno szwedzkie. Biskup Leszczyński i kapituła stracili władzę świecką nad swoimi dobrami. Wkrótce na Warmię przybyła komisja przejmująca zarząd i sądownictwo, a od kanoników zażądano przysięgi wierności elektorowi.

Traktaty welawsko-bydgoskie 1657 - jaką rolę odegrał Leszczyński?

Traktaty welawsko-bydgoskie z 1657 roku to porozumienie między Rzecząpospolitą a elektorem brandenburskim Fryderykiem Wilhelmem, które oderwało go od sojuszu ze Szwecją. Układ welawski podpisano 19 września, a uzupełniony traktat bydgoski 6 listopada 1657 roku. Biskup warmiński Wacław Leszczyński odegrał w tych mediacjach niemałą rolę - jako senator i zarządca dotkniętego okupacją dominium miał bezpośredni interes w zakończeniu wojny.

Cena porozumienia była wysoka. W zamian za pomoc militarną elektor uzyskał suwerenność w Prusach Książęcych, a Polska ostatecznie utraciła zwierzchność lenną nad tym terytorium. Współcześni uznawali jednak układ za sukces strony polskiej - kluczowe było wówczas wyrwanie potężnego sojusznika z obozu szwedzkiego, co przeważyło szalę całej wojny.

Dla samej Warmii skutki były odczuwalne niemal natychmiast. Jeszcze przed końcem 1657 roku brandenburskie wojska wycofały się z dominium, choć dwa kluczowe miasta - Frombork i Braniewo - elektor trzymał pod okupacją aż do 1663 roku. Nawet w tej okrojonej postaci Warmia powróciła do Rzeczypospolitej i pod władzę swoich dawnych włodarzy: biskupa i kapituły. Wkrótce potem król Jan Kazimierz, doceniając zasługi Leszczyńskiego, otworzył przed nim drogę do najwyższej godności kościelnej.

Dlaczego biskup wspomógł skarbiec państwa w czasie wojny

W obliczu finansowej zapaści wojennej Rzeczypospolitej król Jan Kazimierz wyjednał u papieża pozwolenie na przeznaczenie części kościelnych sreber i złota na cele państwowe. Leszczyński zareagował na królewski apel bez ociągania - skoro Warmia pozostawała pod okupacją, zgodził się ofiarować część skarbca katedralnego, który bezpiecznie spoczywał wówczas w Gdańsku. Wdzięczny król odwzajemnił się, polecając dowódcom oszczędzić wyniszczone dominium od kwaterunku żołnierzy - była to realna ulga dla regionu.

Biskup-dyplomata - misja do Paryża i dwór królewski

Zanim potop spadł na Warmię, Leszczyński zdążył wykonać jedną z najważniejszych misji dyplomatycznych swojego życia. Latem 1645 roku, ledwie objąwszy diecezję, udał się wraz z wojewodą poznańskim Krzysztofem Opalińskim z poselstwem do Francji po przyszłą królową Polski - Ludwikę Marię Gonzagę. 5 listopada 1645 roku to właśnie biskup warmiński udzielił błogosławieństwa zawartemu per procura małżeństwu króla Władysława IV z księżniczką mantuańską.

Droga Leszczyńskiego do biskupstwa wiodła przez lata pracy w kancelarii królewskiej. Od 1630 roku służył na dworze Zygmunta III Wazy, a pierwsze beneficja kościelne zawdzięczał Władysławowi IV. W marcu 1643 roku król mianował go referendarzem koronnym, a już na początku następnego roku wysunął jego kandydaturę na opróżnioną stolicę warmińską. Wybór kapituły fromborskiej, zgodny z wolą królewską, padł na Leszczyńskiego 6 kwietnia 1644 roku.

Atutem przy nominacji była znajomość języka niemieckiego - praktyczna konieczność w dwujęzycznym dominium warmińskim. Leszczyński, wykształcony za granicą prawnik znający łacinę, włoski i francuski, wpisywał się w model biskupa-męża stanu, jakiego potrzebowała Rzeczpospolita w epoce nieustannych wojen i skomplikowanej dyplomacji.

Leszczyński a Święta Lipka - mecenat sanktuarium

Wacław Leszczyński otaczał szczególną troską miejsca pielgrzymkowe swojej diecezji, a najważniejszym z nich była wówczas Święta Lipka. To z fundacji biskupa wzniesiono w sanktuarium dom dla pielgrzymów. Sam Leszczyński zostawił tam dwa wota dziękczynne: pierwsze w 1646 roku - po szczęśliwym powrocie z morskiej podróży do Francji, drugie w 1653 roku - gdy ozdrowiał z dręczącej go podagry.

Mecenat biskupa wykraczał poza fundacje materialne. To dzięki jego wsparciu reszelski jezuita Tomasz Klage opracował monografię świętolipskiego sanktuarium, którą wydano w 1659 roku w Kolonii pod tytułem "Linda Mariana". Sanktuarium w Stoczku Warmińskim Leszczyński obdarował z kolei obrazem Nawiedzenia Matki Bożej, sprowadzonym najpewniej z Rzymu.

Biskup zadbał też o nadszarpnięte wojną podstawy materialne diecezji. Z pokaźnych dochodów biskupich finansował naprawę zniszczonych zamków w Reszlu i Jezioranach, a lidzbarską rezydencję - jej dolną kondygnację - odnowił i przystosował na własne mieszkanie. Gdy odchodził do Gniezna, przekazał następcy czternaście sprawnie działających folwarków, co w warunkach powojennych świadczyło o niemałej gospodarności.

Pierwszy prymas wśród biskupów warmińskich - awans do Gniezna

W kwietniu 1658 roku zmarł prymas Andrzej Leszczyński - krewny biskupa warmińskiego. Jan Kazimierz, ceniąc zasługi Wacława Leszczyńskiego - a przede wszystkim to, że pomógł odciągnąć elektora od szwedzkiego obozu - już w maju wyniósł go na arcybiskupstwo gnieźnieńskie. Tak oto Leszczyński jako pierwszy z biskupów warmińskich sięgnął po najwyższy urząd w polskim Kościele. Był też pierwszym ordynariuszem Warmii, który nosił tytuł księcia Świętego Cesarstwa Rzymskiego.

Leszczyński opuścił Warmię w kwietniu 1659 roku, pozostawiając ją w rękach następcy, biskupa Jana Stefana Wydżgi. Jego ingres do katedry gnieźnieńskiej odbył się jednak dopiero 20 października 1662 roku - opóźnienie spowodowała panująca w Rzeczypospolitej zaraza. W uroczystości po raz pierwszy zaprezentowano relikwiarz-trumienkę na relikwie świętego Wojciecha, ufundowany z inicjatywy Leszczyńskiego przez jego zaufanego sufragana warmińskiego Wojciecha Pilchowicza.

Na stolicy prymasowskiej Leszczyński zasiadał sześć lat, do śmierci. Również ten okres nie był spokojny - naznaczyły go konfederacja wojska koronnego, rokosz Lubomirskiego i spory wokół planów elekcji następcy tronu za życia króla. Dręczony coraz silniejszymi dolegliwościami reumatycznymi, zmarł 1 kwietnia 1666 roku w Łyszkowicach. Zgodnie z jego wolą pochowano go w kolegiacie łowickiej.

Leszczyński w pamięci Warmii - jakim był biskupem?

Wacław Leszczyński należał do gorliwych biskupów warmińskich, mimo że jego rządy przypadły na trudne lata zmagań wojennych. Przeprowadził wizytację diecezji - parafie miejskie objechał osobiście, wiejskie zlecił kanonikom. Dbał o dyscyplinę duchowieństwa i egzekwował obowiązek rezydencji proboszczów, w czym widać troskę o utrzymanie katolicyzmu wobec sąsiedztwa silnego luteranizmu. Wspierał też zakony obecne w dominium - jezuitów, bernardynów oraz jedyne żeńskie zgromadzenie diecezji, siostry katarzynki.

Jego rządy zapamiętano także z dobrej współpracy z kapitułą warmińską. Zachowane źródła nie notują większych konfliktów między biskupem a kapitułą - drobne nieporozumienia dotyczyły raczej urażonej dumy magnata niż spraw zasadniczych. W sprawach ważnych dla obu domen, jak obrona Warmii przed kwaterunkiem wojska, biskup i kapituła działali wspólnie i skutecznie.

Z perspektywy dziejów regionu Leszczyński pozostaje przykładem biskupa-senatora, dla którego warmińskie dominium było jednocześnie majątkiem kościelnym, jednostką polityczną Prus Królewskich i terenem duszpasterskiej troski. Łączenie tych ról wymagało nieustannego balansowania między Warszawą, Lidzbarkiem Warmińskim i Fromborkiem - a w czasie potopu również Królewcem i obozami obcych wojsk.

Następcy i poprzednicy - Leszczyński w poczcie biskupów warmińskich

Poprzednikiem Wacława Leszczyńskiego był Jan Karol Konopacki, biskup nominat, który zmarł 23 grudnia 1643 roku, nie zdążywszy nawet objąć diecezji. To właśnie ta nagła śmierć otworzyła Leszczyńskiemu - wówczas dopiero co mianowanemu referendarzowi koronnemu - drogę na warmińską stolicę biskupią.

Następcą Leszczyńskiego został Jan Stefan Wydżga (1659-1679), dotychczasowy biskup łucki, który rządził Warmią przez dwadzieścia lat. Co znamienne, podobnie jak poprzednik, również Wydżga zwieńczył karierę awansem na prymasostwo w 1679 roku - dwaj kolejni biskupi warmińscy sięgnęli więc po najwyższą godność w polskim Kościele.

Leszczyński i Wydżga otwierają w poczcie biskupów warmińskich okres, w którym warmińska stolica stała się odskocznią do prymasostwa - świadectwo rangi, jaką dominium warmińskie miało w strukturze Rzeczypospolitej XVII wieku.

Źródła i bibliografia

Biogram opracowano na podstawie autorskich opracowań historycznych diecezji warmińskiej. Głównym źródłem jest tekst Ireny Makarczyk z pracy zbiorowej pod redakcją Stanisława Achremczyka oraz monografia Alojzego Szorca.