Czy Olsztynek to Warmia czy Mazury? Sprawdź odpowiedź
Czy Olsztynek leży na Warmii czy na Mazurach?
Olsztynek leży na Mazurach, tuż przy granicy Warmii. Miasto powstało w 1359 roku jako krzyżacka strażnica Hohenstein. Historycznie nigdy nie należał do dominium warmińskiego - od początku był miastem zakonu krzyżackiego, później ewangelickich Prus Książęcych. Granica historycznej Warmii przebiega kilkanaście kilometrów na północ od Olsztynka.
Powierzchnia gminy Olsztynek to 372 km², miasto liczy około 7100 mieszkańców (2024). Olsztynek leży 28 kilometrów na południe od Olsztyna. Pełne różnice między obiema krainami opisaliśmy w naszym porównaniu Warmii i Mazur. Zwiedzaj więc region z gotową wiedzą na ten temat.
Mylenie Olsztynka z Warmią to najczęstszy błąd geograficzny w regionie. Wynika z dwóch rzeczy: po pierwsze, podobieństwa nazwy do Olsztyna (który leży na Warmii). Po drugie, z administracyjnej przynależności do powiatu olsztyńskiego. Jednak gmina Olsztynek jest najdalej na południe wysuniętym fragmentem powiatu i kulturowo, historycznie oraz geograficznie należy do Mazur.
Dlaczego Olsztynek to Mazury mimo bliskości Olsztyna?
O przynależności kulturowej decyduje historia, nie geografia administracyjna. Olsztynek przez ponad 400 lat (1525-1945) rozwijał się jako miasto protestanckie, niemieckojęzyczne, należące do Prus Książęcych a potem Prus Wschodnich. Olsztyn w tym samym czasie był katolicką stolicą komornictwa kapitulnego Warmii. To dwa zupełnie różne światy.
Założycielem Olsztynka był komtur ostródzki Günter von Hohenstein, który w 1350 roku rozpoczął budowę zamku, a w 1359 roku wielki mistrz Winrich von Kniprode nadał osadzie prawa miejskie. Od jego nazwiska pochodzi pierwotna nazwa miasta - Hohenstein ("Wysoki Kamień"). Polska forma "Olsztynek" pojawia się w źródłach już w XV wieku jako "Parvum Olstin" - "Mały Olsztyn", w odróżnieniu od warmińskiego Olsztyna.
Po sekularyzacji zakonu krzyżackiego w 1525 roku miasto stało się ewangelickie i pozostało protestanckie aż do 1945 roku. To kluczowa różnica z Olsztynem: ten ostatni jako miasto kapituły warmińskiej był nieprzerwanie katolicki od XIV wieku. Architektura sakralna, kultura ludowa, tradycje pogrzebowe - wszystko w Olsztynku ma mazursko-pruski charakter, nie warmiński.
Olsztynek to brama wjazdowa na Mazury - ale wielu turystów dopiero w skansenie odkrywa, że już opuścili Warmię. W skansenie wyraźnie widać różnicę: chałupy warmińskie mają figury świętych w świętych kątach, mazurskie są surowsze, protestanckie. To dwa różne światy w jednym muzeum.
- 1350 - komtur ostródzki Günter von Hohenstein zaczyna budowę zamku
- 1359 - wielki mistrz Winrich von Kniprode nadaje prawa miejskie (nazwa Hohenstein)
- 1410 - po bitwie pod Grunwaldem Olsztynek bez walki zajmują wojska polsko-litewskie
- 1466 - II pokój toruński, Olsztynek pozostaje w państwie krzyżackim
- 1525 - sekularyzacja Zakonu, Olsztynek wchodzi do Prus Książęcych, ewangelicki
- 27-29 sierpnia 1914 - bitwa pod Tannenbergiem w okolicach Olsztynka
- 1927 - inauguracja pomnika Tannenberg-Denkmal
- 1937 - przeniesienie skansenu z Królewca do Olsztynka
- 22 stycznia 1945 - wkroczenie Armii Czerwonej, zniszczenie miasta w 70%
- 1945 - powrót do Polski, polska nazwa Olsztynek
Skansen w Olsztynku - czy to muzeum Warmii czy Mazur?
Muzeum Budownictwa Ludowego - Park Etnograficzny w Olsztynku to skansen pokazujący kulturę materialną dawnych Prus Wschodnich. Obejmuje zarówno chałupy mazurskie, jak i warmińskie oraz powiślańskie. Zajmuje 94 hektary i jest jednym z największych skansenów w Polsce, z tradycją sięgającą 1909 roku w Królewcu.
Skansen przeniesiono do Olsztynka w 1937 roku z Königsbergu (Królewca), gdzie istniał od 1909 roku przy tamtejszym ogrodzie zoologicznym. Lokalizację wybrano nie przypadkiem - obok stał wielki Tannenberg-Nationaldenkmal, monument upamiętniający niemieckie zwycięstwo z 1914 roku, miejsce pochówku Hindenburga od 1934. Skansen miał wpisać się w ten propagandowy kontekst, ale dzięki przeniesieniu eksponaty przetrwały wojnę.
W skansenie zwiedzający widzą bezpośredni kontrast między chatami mazurskimi (protestanckie wnętrza, surowsze, bez figur świętych) a warmińskimi (katolickie święte kąty, figury, dewocjonalia). To najlepsze miejsce w Polsce, żeby zobaczyć w praktyce różnice między obiema krainami. Skansen pokazuje też kulturę Powiśla i Małej Litwy - krain, które również wchodziły w skład Prus Wschodnich.
Co zobaczyć w Olsztynku poza skansenem?
Najważniejsze zabytki Olsztynka to zamek krzyżacki z około 1350 roku (dziś gimnazjum, kiedyś uczył się tu Emil von Behring - pierwszy noblista z medycyny w 1901 roku), gotycki kościół z XIV wieku, ratusz miejski oraz pozostałości murów obronnych z basztami. Wszystkie te zabytki mają charakter krzyżacko-mazurski, nie warmiński.
Olsztynek przeżył w historii trzy wielkie pożary (1685, 1804, 1945), epidemię dżumy (1709-1711, zabiła połowę mieszkańców), najazd tatarski (1656) i dwie wojny światowe. Mimo to zachowały się fragmenty muru miejskiego z XV wieku oraz układ urbanistyczny starego miasta z rynkiem pośrodku. Ratusz pochodzi z lat 1915-1923 - powstał po zniszczeniach z czasów I wojny światowej. Przed nim stoi granitowy lew z byłego pomnika Tannenberga.
Olsztynek należy do sieci Cittaslow - Międzynarodowego Stowarzyszenia Miast Dobrego Życia. To uzupełniają lokalne atrakcje - Huta Szkła "Olsztynek", słynne jagodzianki olsztyneckie oraz wycieczki w okolice Tannenbergu (Stębark) z resztkami pruskiego pomnika.
Najczęściej zadawane pytania
Źródła:
Muzeum Budownictwa Ludowego w Olsztynku - historia skansenu
Źródła, opracowania i własna wiedza z praktyki przewodnickiej MazuryTravel.pl
