Piramida w Rapie - grobowiec Farenheidów i mumie

Piramida w Rapie - gdzie się znajduje i jak dojechać?

Piramida w Rapie stoi na skraju Lasów Skaliskich, w miejscowości Rapa koło Żabina, na terenie gminy Banie Mazurskie w powiecie gołdapskim. Współrzędne: 54°12'N, 22°01'E. Najbliższe większe miasto to Gołdap - 15 km na wschód, Węgorzewo leży 25 km na zachód, Giżycko 40 km na południowy zachód.

Dojazd samochodem: z Gołdapi drogą krajową nr 65 w kierunku Węgorzewa, po ok. 12 km skręt w prawo na Banie Mazurskie, dalej przez Żabin do Rapy. Od szosy Banie Mazurskie-Żabin do piramidy prowadzi utwardzona grobla odległa ok. 150 m od drogi - parking przy wjeździe na groblę. Przyjazd autobusem jest możliwy do Bań Mazurskich lub Żabina, dalej pieszo ok. 2 km.

Piramida leży w pobliżu popularnego szlaku Green Velo, co czyni ją atrakcyjnym punktem na trasie rowerowej łączącej Gołdap z Węgorzewem. Na rowerze dojazd z centrum Gołdapi to ok. 45 minut.

Ród Farenheidów - kim byli właściciele majątku w Rapie?

Farenheidowie to pruska rodzina kupiecka, która osiedliła się w Królewcu około 1500 roku, przybywając z Rostocku. W drugiej połowie XVIII wieku stali się jednymi z najbogatszych właścicieli ziemskich w Prusach Wschodnich - ich dobra rozciągały się na terenie pięciu powiatów. Siedzibą rodową był majątek Angerapp, czyli dzisiejsza Rapa.

Rodziny Farenheidów nie należy mylić z Gabrielem Danielem Fahrenheitem (1686-1736), gdańskim fizykiem i wynalazcą termometru rtęciowego. Pisownia nazwiska jest różna - w źródłach polskich i niemieckich pojawia się jako Farenheid, Farenheit, Fahrenheid - wszystkie formy odnoszą się do tej samej rodziny.

Pierwszym z rodu, który zapisał się w historii, był Bernhard Farenheid (1514-1551), fundator Kroniki Zakonu Krzyżackiego. Podwaliny pod wielki majątek stworzył jednak Friedrich Reinhold Farenheid - syn kupca, który dzięki monopolowi solnemu i dostawom wojennym podczas wojen Prus z Rosją zgromadził fortunę i zainwestował w majątki ziemskie. W 1786 roku król pruski Fryderyk Wilhelm II nadał rodzinie szlachectwo.

Kiedy powstała piramida w Rapie i kto ją zbudował?

Piramida w Rapie powstała najprawdopodobniej około 1795-1800 roku jako mauzoleum rodziny von Farenheid. Jej budowniczym był Johann Friedrich Wilhelm von Farenheid (1747-1834), radca wojenny i domenalny, który w ten sposób uczcił pamięć żony Frederike, zmarłej w 1795 roku. Piramida w Rapie jest wymieniana wśród najstarszych i największych piramid w Polsce.

Część polskich autorów łączyła budowę piramidy ze śmiercią małej Ninette von Farenheid - prawnuczki Johanna, która zmarła 30 grudnia 1811 roku w majątku Angerapp (Rapa) w wieku zaledwie 3 lat i została pochowana w grobowcu jako druga z kolei. Śmierć dziecka rzeczywiście wpisuje się w czasy napoleońskiej fascynacji Egiptem, jednak według pastora Helmuta Walsdorfa, ostatniego ewangelickiego proboszcza parafii w Żabinie, mauzoleum wzniesiono wcześniej, po śmierci Frederike.

Popularny mit głosi, że projekt piramidy stworzył duński rzeźbiarz Bertel Thorvaldsen (1768-1844), autor warszawskich pomników Kopernika i księcia Józefa Poniatowskiego. Teza ta nie ma potwierdzenia w źródłach - sam redaktor wydania z 2019 roku potwierdził, że uzyskał jej zaprzeczenie od przedstawiciela duńskiego Towarzystwa im. Thorvaldsena. Budowę nadzorowali najprawdopodobniej kamieniarz z Królewca - projektant pozostaje nieznany.

Piramida w Rapie - jak wygląda i jakie ma wymiary?

Piramida w Rapie ma 17 metrów wysokości i jest zbudowana na planie kwadratu o boku 1020 cm. To największa piramida w Polsce. Ostrosłup liczący 14-15 metrów wieńczy jednokondygnacyjną kaplicę grobową o powierzchni ok. 37 m² i kubaturze ok. 700 m³. Ściany zewnętrzne są pochylone pod kątem ok. 68-70 stopni.

Budulcem jest kamień polny tworzący kwadratową podstawę kaplicy oraz cegła użyta do wzniesienia samego ostrosłupa. Fundamenty oparto prawdopodobnie na palach dębowych wbitych w podmokły grunt - piramida stoi na terenie dawniej zwanym die Luschnitz (Łusznica, Rysie Bagno). W elewacji zachodniej mieści się łukowe wejście z masywnym drewnianym drzwiami zwieńczone metalowym krzyżem.

Kaplica posiada sklepienie krzyżowe, naroża spinają masywne pilary. We wschodniej i zachodniej ścianie bocznej znajdują się okna zabezpieczone kratami, umożliwiające zajrzenie do wnętrza.

Mumifikacja w piramidzie w Rapie - dlaczego ciała się zachowały?

W piramidzie w Rapie doszło do naturalnej mumifikacji zwłok - bez użycia środków chemicznych. Badania egiptologów z Warszawy potwierdziły, że za zachowanie szczątków odpowiada sprawny system wentylacyjny budowli, który zapewnił odpowiednie odwodnienie i zasuszenie ciał. W grobowcu pochowanych zostało 5 osób z rodziny von Farenheid.

System wentylacyjny piramidy przez dekady był zablokowany rumoszem, co doprowadziło do zawilgocenia wnętrza i zainfekowania zmumifikowanych szczątków grzybami. We wrześniu 2015 roku ekipa Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego przeprowadziła skanowanie termowizyjne obiektu i udrożniła kanały wentylacyjne, co diametralnie poprawiło warunki w kaplicy.

Wszyscy pochowani w piramidzie w Rapie to Farenheidowie: Frederike von Farenheid (zm. 1795), Ninette von Farenheid (zm. 30.12.1811, lat 3), Johann Friedrich Wilhelm von Farenheid (zm. 7.09.1834), Wilhelmine von Farenheid (zm. 30.12.1847) oraz Friedrich Heinrich Johann von Farenheid (zm. 28.02.1849) - ostatni pochowany według pastora Walsdorfa. Friedrich Heinrich Johann zmarł nagle w Sztynorcie podczas wizyty u Lehndorffów.

Piramida w Rapie - legenda o głowach i szabrownicy

Zmumifikowane zwłoki w piramidzie w Rapie przez dziesięciolecia były pozbawione głów. W 1945 roku szczątki były jeszcze zachowane w całości, w ubraniach. Prawdopodobnie w latach 70. XX wieku szabrownicy poszukujący kosztowności pozbawili ciała głów. Wokół tego faktu narosła lokalna legenda.

Według opowieści przekazywanej przez okolicznych mieszkańców, pochowani w piramidzie wyklęci - leżąc za dnia w grobowcu - nocą mieli grasować po okolicy i sprowadzać zarazę. Ścięcie głów miało zapobiec dalszym nieszczęściom. Historycy wskazują, że legenda ta prawdopodobnie powstała wtórnie, jako swoiste usprawiedliwienie dla wandalizmu dokonanego przez poszukiwaczy kosztowności.

Kaplica grobowa w piramidzie w Rapie była plądrowana dwukrotnie - w 1914 i 1945 roku. Przez lata PRL-u szczątki Farenheidów leżały porozrzucane po grobowcu, wieka trumien znikały lub były palone w ogniskach. W 1992 roku piramida wpisana została do rejestru zabytków, a w drugiej połowie lat 90. przeprowadzono pierwsze prace porządkowe i zabezpieczające.

Grobowiec w Zakałczu Wielkim - mniej znany brat piramidy

Zakałcze Wielkie to miejscowość ok. 3 km od Rapy, na pograniczu Lasów Skaliskich, tuż za Baniami Mazurskimi. Stoi tu rodzinny grobowiec w kształcie sześcianu zbudowany głównie z kamieni, kryty płaskim dwustopniowym dachem - i tak jak piramida w Rapie, kryje zmumifikowane ciała pozbawione głów.

W grobowcu w Zakałczu Wielkim spoczywają 2 osoby z rodziny kojarzanej ze Steinerami (w niektórych źródłach: Steinert), choć kwestia budowniczego grobowca pozostaje nierozstrzygnięta. Archeolog dr Jerzy Łapo wskazuje, że konstrukcja betonowa wylewana w szalunkach świadczy o wybudowaniu obiektu w latach 20. XX wieku - choć na słupku bramnym widnieje data 1863 i wyryte serce. Przed kaplicą zachował się żelazny krzyż nagrobny z napisem: "Martha Steiner geb. d. 11 Juni 1868. gest. d. 18. October 1891."

Zakałcze Wielkie i piramidę w Rapie warto połączyć w jedną trasę - dzieli je zaledwie kilka kilometrów. Grobowiec w Zakałczu jest mniej uczęszczany niż piramida, co nadaje mu dodatkową atmosferę. Pobliski dwór - niegdyś należący m.in. do von Hoffmanów, później do Steinerów - stoi w prywatnych rękach i niszczeje.

Piramida w Rapie po renowacji - co można dziś zobaczyć?

Piramida w Rapie przeszła gruntowny remont w 2018-2019 roku. Nadleśnictwo Czerwony Dwór pozyskało na ten cel milion złotych z Funduszu Leśnego. Wzmocniono ściany zewnętrzne i wewnętrzne, szczątki Farenheidów umieszczono w zamkniętych nowych trumnach, wstawiono nowe drzwi. Obiekt jest dostępny dla zwiedzających bezpłatnie przez cały rok.

Po renowacji piramida w Rapie jest wyraźnie odświeżona - biały tynk ostrosłupa jest widoczny z daleka. Przez zakratowane okna boczne można zajrzeć do wnętrza kaplicy grobowej. Wejście do kaplicy jest zamknięte i niedostępne dla zwiedzających. Wokół piramidy urządzono teren z utwardzoną ścieżką i miejscem do zatrzymania się.

Piramida w Rapie i okolice - co łączyć w jeden dzień?

Piramida w Rapie leży w tzw. Mazurach Garbatych - najmniej zatłoczonej, historycznie najciekawszej części regionu. W ciągu jednego dnia można połączyć ją z Grobowcem w Zakałczu Wielkim, Mostami w Stańczykach (40 km), Puszczą Romincką i Gołdapią. To trasa idealna na samochodową wycieczkę z bazą w Giżycku lub Węgorzewie.

Mosty w Stańczykach - dwa wiadukty kolejowe z lat 30. XX wieku, zwane "akweduktami Mazur" - leżą 40 km od Rapy i są jedną z najbardziej efektownych atrakcji Mazur. Puszcza Romincka z jej szlakami i Centrum Ekspozycji Przyrody w Żytkiejmach uzupełniają jednodniową trasę po wschodnim kańcu Mazur.

Zwiedzając wschód Mazur, warto skorzystać z usług licencjonowanego przewodnika PTTK. Joanna Kiewisz-Wojciechowska prowadzi wycieczki po całym regionie, w tym po historycznych obiektach wschodniej Warmii i Mazur. Szczegóły dotyczące rezerwacji znajdziesz w naszym przewodniku turystycznym po Rapie.