Belemnity na Warmii i Mazurach: Gdzie znaleźć „strzałki piorunowe”?
Czym są belemnity i dlaczego nazywamy je strzałkami?
Podczas wycieczek po Warmii i Mazurach z licencjonowanym przewodnikiem turystycznym, poszukiwanie skamieniałości staje się fascynującym uzupełnieniem krajoznawstwa. Region ten obfituje w rostra belemnitów, czyli skamieniałe szczątki głowonogów sprzed co najmniej 66 milionów lat, które lądolód przetransportował ze Skandynawii. Poniższy poradnik wyjaśnia, jak odróżnić „strzałki piorunowe” od zwykłych kamieni oraz gdzie legalnie prowadzić amatorskie poszukiwania.
Jak to możliwe, że trzymam w ręku kawałek zwierzęcia sprzed siedemdziesięciu milionów lat? To pytanie, które słyszę od gości najczęściej. Krajobraz Mazur to wielowarstwowa historia Ziemi zapisana w kamieniu.
Dlaczego belemnity znajdujemy akurat na Warmii i Mazurach?
To pytanie, które słyszę od gości najczęściej. Odpowiedź sprowadza się do jednego słowa: lądolód.
Mezozoiczne morze, w którym żyły belemnity, nie pokrywało naszego regionu w sposób ciągły. Dzisiejsze Warmia i Mazury to krajobraz polodowcowy, ukształtowany w czasie ostatniego zlodowacenia Wisły, zakończonego około 12–14 tysięcy lat temu. Lądolód, spływając ze Skandynawii, zabrał ze sobą ogromne masy skał osadowych z dna dzisiejszego Bałtyku i południowej Skandynawii - w tym kredowe opoki, gezy i wapienie zawierające rostra belemnitów. Te fragmenty skał, zwane narzutniakami lub eratykami, zostały rozrzucone po całym regionie.
Każdy belemnit, który znajdziesz dziś nad Śniardwami czy Mamrami, to skamieniałość na złożu wtórnym - nie żyjąca kiedyś tutaj, ale przyniesiona z północy przez lód.
Skąd konkretnie pochodzą mazurskie belemnity?
Najczęściej z rejonu dna Zatoki Gdańskiej i południowej Skandynawii, gdzie na dnie Bałtyku znajdują się odsłonięcia kredowej serii osadów górnokampańskich i mastrychckich.
| Rodzaj | Gatunek | Charakterystyka |
|---|---|---|
| Belemnitella | B. mucronata | Masywne rostrum z krótkim ostrzem (mucro) |
| Belemnella | B. lanceolata | Rostrum smuklejsze i bardziej wydłużone |
Jakie gatunki belemnitów znajdujemy w naszym regionie?
W materiale narzutowym Polski północnej dominują belemnity z górnej kredy. Dwa najważniejsze rodzaje to:
- Belemnitella - w tym gatunek Belemnitella mucronata, przewodni dla górnego kampanu. Rostrum masywne, stożkowate, z charakterystycznym krótkim ostrzem (mucro) na końcu.
- Belemnella - w tym Belemnella lanceolata, przewodni dla dolnego mastrychtu. Rostrum smuklejsze i bardziej wydłużone.
To tak zwane skamieniałości przewodnie - geolodzy wykorzystują je do datowania warstw skalnych, bo każdy gatunek żył tylko w określonym, krótkim okresie.
Co ciekawe, współczesne badania taksonomii belemnitów wykorzystują sztuczne sieci neuronowe - metodę Kohonena zastosowaną przez dra Zbigniewa Remina z Uniwersytetu Warszawskiego, który tą drogą rozpoznał na podstawie morfometrii rostrów dziewięć gatunków z rodzaju Belemnella. Badania te dotyczą doliny Wisły, ale obejmują gatunki obecne również w naszych narzutniakach.
Strzałki piorunowe w folklorze i archeologii
Belemnit charakteryzuje się:
- Wydłużonym, stożkowatym kształtem - przypomina pocisk, cygaro, nabój albo gwóźdź z zaokrąglonym tępym końcem i ostrym czubkiem.
- Gładką, jednolitą powierzchnią - bez porów, komór czy struktur widocznych gołym okiem.
- Barwą od miodowo-bursztynowej przez szarą, brunatną do niemal białej - zależnie od procesów fosylizacji. Mokre rostrum w słońcu prześwituje bursztynowym blaskiem - to bardzo charakterystyczna cecha wyłapywana na plaży.
- Radialno-włóknistą strukturą na przełamie - jeśli okaz jest pęknięty, widać wyraźny „promienisty” rysunek wybiegający z osi rostrum.
- Alveolą na tępym końcu - małym, stożkowatym wgłębieniem, które pozostało po phragmoconie (komorowej, muszlowej części ciała).
Uwaga regionalna: nie polecam kierowania turystów na konkretne „tajne” stanowiska. Poszukiwanie skamieniałości to przygoda oparta na cierpliwości i obserwacji - a dobrze wychowany kolekcjoner nie ujawnia cudzych polnych dróżek i prywatnych pól, gdzie regularnie znajduje rostra.
Czym belemnit nie jest?
- Nie jest fulgurytem (szklistą rurką powstałą po uderzeniu pioruna w piasek). Fulguryt jest zbudowany z dwutlenku krzemu (SiO2), ma nieregularny, rozgałęziony kształt i szklistą powierzchnię.
- Nie jest fragmentem kwarcu ani kalcytu żyłowego - te są szkliste lub pseudomorficznie krystaliczne, bez struktury radialnej.
- Nie jest fragmentem kości ryby ani kła - kości mają strukturę beleczkową, widoczną przy dokładniejszych oględzinach.
Gdzie szukać belemnitów na Warmii i Mazurach?
Po pierwsze - brzegi jezior po sztormach i wiosennych roztopach. Woda falująca w strefie brzegowej działa jak naturalna płuczka, odsłaniając drobny materiał z moren dennych. Szczególnie na dużych jeziorach, gdzie fala ma odpowiednią energię: Śniardwach, kompleksie Mamr, Niegocinie, Jeziorze Dobskim.
Po drugie - pola uprawne po orce i po deszczu. Rolnicy od pokoleń wyorują narzutniaki, które potem leżą na powierzchni. Majowy spacer polną drogą po deszczu bywa czasem bardziej owocny niż dzień na plaży. Warunek: musisz mieć zgodę właściciela pola.
Po trzecie - czynne i nieczynne żwirownie oraz piaskownie. To statystycznie najbogatsze źródło narzutniaków - ale też najbardziej wymagające pod względem formalnym: wejście na teren żwirowni wymaga zgody operatora, a na terenach objętych koncesją górniczą zbieranie może być ograniczone przepisami Prawa geologicznego i górniczego.
Po czwarte - skarpy i odsłonięcia morenowe poza obszarami chronionymi - miejsca, w których erozja ciągle wypłukuje świeży materiał.
Szukaj na Śniardwach, Mamrach czy Niegocinie po sztormach i wiosennych roztopach, gdy fale wypłukują materiał z moren.
Spacer polną drogą po deszczu i orce bywa owocny, gdyż rolnicy regularnie wyorują narzutniaki na powierzchnię.
To statystycznie najbogatsze źródła, jednak wejście na ich teren zawsze wymaga zgody operatora lub właściciela.
Miejsca naturalnej erozji, gdzie woda stale odsłania świeży materiał skalny poza obszarami chronionymi.
Co mówi polskie prawo o zbieraniu belemnitów?
Tu trzeba ostrożnie, bo internet jest pełen mitów. Ustalmy fakty na podstawie Ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (tekst jednolity, Dz. U.).
Gdzie zbierać belemnitów NIE WOLNO:
- W parkach narodowych i rezerwatach przyrody - art. 15 ustawy zabrania m.in. „pozyskiwania skał, skamieniałości, minerałów i bursztynów” (Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska formułuje to jednoznacznie).
- Na stanowiskach dokumentacyjnych - to specjalna forma ochrony przyrody dotycząca m.in. „miejsc występowania nagromadzeń skamieniałości” (art. 41 ustawy).
- Na terenie pomników przyrody (w tym głazów narzutowych) - jeśli w uchwale ustanawiającej wprowadzono zakaz wydobywania skamieniałości.
- Na obszarach parków krajobrazowych - jeśli uchwała sejmiku wprowadziła zakaz „wydobywania do celów gospodarczych skał, w tym skamieniałości”. Na terenie Mazurskiego Parku Krajobrazowego ten zakaz obowiązuje na mocy uchwały Sejmiku Województwa Warmińsko-Mazurskiego.
- Na cudzej działce bez zgody właściciela - niezależnie od tego, czy to pole, plaża prywatna czy teren nadleśnictwa.
Gdzie zbierać można, ale z głową:
- Na polach prywatnych - za zgodą właściciela.
- Na plażach miejskich, poza obszarami chronionymi, dla celów niekomercyjnych (zbiór amatorski, kolekcjonerski, edukacyjny).
- W żwirowniach - za zgodą operatora.
Strzałki piorunowe - belemnity w folklorze Warmii i Mazur
To najciekawsza część historii, która potrafi zachwycić nawet ludzi niezainteresowanych geologią. Przez stulecia mazurscy chłopi nie wiedzieli, że te dziwne, stożkowate kamienie to pozostałości morskich zwierząt sprzed dziesiątków milionów lat. Tłumaczyli je po swojemu - jako strzałki piorunowe, pioruny, palce diabła, boże prątki.
Wierzenia te dokładnie opisał Max P. Toeppen w klasycznej pracy „Wierzenia mazurskie” (wydanie niemieckie 1867, polski przekład Eugenii Piltzówny na łamach czasopisma „Wisła”). Toeppen cytuje m.in. obserwację Pisanskiego:
Gdy chmury zbierają się i coraz głośniejsze grzmoty zapowiadają, że wkrótce nadciągnie burza, ktoś z domowników wkłada palec w otwór, który można znaleźć w większych kamieniach, obraca kamień kilka razy dokoła...
Wedle ludowych wierzeń:
- Strzałka piorunowa położona na lipowym stole miała podczas burzy skakać - co było znakiem nadchodzącego uderzenia.
- Przechowywana pod progiem lub na strychu chroniła dom przed piorunem.
- Proszek ze sproszkowanych strzałek leczył bielmo u koni - środek ten stosowano w całej ludowej medycynie weterynaryjnej Europy.
Nadleśnictwo Giżycko w cyklu edukacyjnym o wierzeniach mazurskich wyjaśnia pochodzenie nazwy wprost: „ze względu na stożkowaty kształt, fakturę przypominającą stopiony kwarc oraz najczęstsze miejsce odnalezienia [belemnity] są mylnie brane za efekt uderzenia pioruna w brzeg jeziora i zyskały miano strzałek piorunowych”.
Folklor nadał belemnitom też inne, bardziej poetyckie nazwy - palec Berkuna (nawiązujący do bałtyjskiego boga piorunów Perkuna), kamyszek grzmotowy, klin piorunowy. Według Marii Mazurkiewicz (artykuł „Kamień piorunowy w polszczyźnie i kulturze ludowej”) lista synonimów obejmuje kilkadziesiąt określeń gwarowych.
Warto dodać, że wierzenia związane ze „strzałkami piorunowymi” nie są wyłącznie mazurskie - spotykamy je w całej słowiańskiej i bałtyjskiej strefie kulturowej. Archeolog Piotr Banasiak opisał w swoich pracach („Znaleziska belemnitów z wczesnośredniowiecznego kompleksu osadniczego w Kałdusie. Próba interpretacji” oraz „Skamieniałości jako kamienie symboliczne w kulturze Słowian”) liczne wczesnośredniowieczne pochówki, w których belemnity pełniły funkcję amuletów - składane obok ciała lub zawieszane jako element naszyjników.
Najczęściej zadawane pytania
Podsumowanie
Od lat prowadzę wycieczki po Mazurach i Warmii i za każdym razem, gdy pokazuję gościom belemnit znaleziony na miejscowej plaży, widzę to samo zdziwienie: „Jak to możliwe, że trzymam w ręku kawałek zwierzęcia sprzed siedemdziesięciu milionów lat?”. Belemnity są jednym z najpiękniejszych dowodów na to, że krajobraz Mazur nie jest tylko pocztówkowym tłem dla żeglarstwa - jest wielowarstwową historią Ziemi, zapisaną w kamieniu, przywiezioną tu przez lodowiec, a potem wpisaną w ludową wyobraźnię jako „strzałki piorunowe”. Jeśli planujesz rodzinny wyjazd na Mazury i chcesz połączyć aktywny wypoczynek z przygodą paleontologiczną - zabierz lupkę, dobre buty i wydrukuj tę stronę. Belemnit nie czeka na pokolenia badaczy z uniwersytetów. Czeka na uważnego turystę, który spojrzy pod nogi.Źródła:
zywaplaneta.pl
fossils.com
pmc.ncbi.nlm.nih.gov
pl.wikipedia.org
bibliotekanauki.pl
reasearchgate.net
wczesnesredniowiecze.pl
warmia.mazury.pl
geologia.pgi.gov.pl
Źródła, opracowania i własna wiedza z praktyki przewodnickiej MazuryTravel.pl
