Sztynort - pałac Lehndorffów, historia rodu i zamach 20 lipca 1944

Pałac Lehndorffów Sztynort - 500 lat historii rodu w pigułce

Pałac Lehndorffów Sztynort to rezydencja jednego rodu od 1572 do 1945 roku, w której narodziła się, dojrzała i zginęła historia Heinricha von Lehndorff - jednego z kluczowych ludzi spisku przeciw Hitlerowi. Trzysta siedemdziesiąt trzy lata jednej rodziny w jednym miejscu to ewenement nawet jak na pruską arystokrację.

Jeszcze wcześniej, bo już w XV wieku, ziemiami w okolicach dzisiejszego Sztynortu władał ród Legendorfów - z którego wywodził się biskup warmiński Paweł Legendorf, sygnatariusz pokoju toruńskiego z 1466 roku po stronie Kazimierza Jagiellończyka. Sami Lehndorffowie wywodzą się ze starej szlachty pruskiej, której pierwsze wzmianki sięgają 1236 roku.

Tytuł hrabiowski Cesarstwa otrzymali od Leopolda I Habsburga 23 lutego 1687 roku.

Trzy momenty, które zdefiniowały sztynorcki majątek

Pierwszy to 1554 rok, gdy Caspar von Lehndorff zbudował wcześniejszy dwór w miejscu dzisiejszego pałacu. Drugi to 1689-1691, gdy hrabina Marie Eleonora wzniosła dzisiejszy korpus pałacu na fundamentach starszej budowli. Trzeci to 20 lipca 1944, gdy w Wilczym Szańcu eksplodowała bomba Stauffenberga - a ostatni dziedzic Sztynortu uciekał przez pałacowy park przed gestapo.

O pałacu w 1881 roku polski historyk Wojciech Kętrzyński zapisał słynną metaforę: "O nim, jakby o cudzie, niańki mi w dzieciństwie opowiadały, że ma tyle okien, ile dziurek w naparstku". Liczba okien pałacu rzeczywiście robiła wrażenie - sygnalizowała zamożność rodu w czasach, gdy szyby kosztowały krocie.

Ród Lehndorff w Sztynorcie - od Pawła Legendorfa do Heinricha

Ród Lehndorff to jedna z najważniejszych rodzin szlacheckich Prus Wschodnich, której związki ze Sztynortem trwały nieprzerwanie od XVI do XX wieku. Lehndorffowie służyli kolejno królom polskim, elektorom brandenburskim, królom pruskim i cesarzom niemieckim, zawsze pozostając lojalni do swoim mazurskim korzeniom.

Meinhard von Lehndorff - sadziciel sztynorckich dębów

Meinhard von Lehndorff (1590-1639) był starostą Rastemborka i to jemu dendrolodzy przypisują nasadzenie pierwszych dębów szypułkowych w Sztynorcie. Wojując po stronie polskiej, otrzymał od króla Zygmunta III Wazy dobra na Białorusi.

Jego płyta nagrobna z kaplicy rodowej znajduje się dziś w Muzeum Kultury Ludowej w Węgorzewie - reszta cmentarza Lehndorffów nie przetrwała powojennego "oswajania" dziedzictwa.

Ahasverus Gerhard von Lehndorff - dyplomata i podróżnik

Ahasverus Gerhard von Lehndorff (1637-1688) był pułkownikiem, szambelanem króla Jana Kazimierza i generałem armii duńskiej.

Imię "Ahasverus" - od legendarnego "wiecznego wędrowca" - weszło na stałe do tradycji rodu.

Jako 19-latek wyruszył w 9-letnią edukacyjną podróż przez Danię, Holandię, Anglię, Francję, Włochy, Sycylię, Maltę i Hiszpanię. W Rzymie nawiązał kontakty z królową Krystyną Szwedzką, na Malcie pływał z rycerzami zakonnymi przeciw Turkom.

W tle tej kariery dramat osobisty: pierwszą żonę Ahasverusa, Mariannę ze Schlichtyngów, Tatarzy porwali ze Sztynortu i sprzedali w Konstantynopolu. Ahasverus przeszukiwał wybrzeża Imperium Osmańskiego - bezskutecznie.

To z jego trzeciego małżeństwa, z Marie Eleonorą von Dönhoff, narodzili się dziedzice, którzy ufundowali dzisiejszy pałac.

Marie Eleonora von Lehndorff - fundatorka pałacu

Marie Eleonora z domu von Dönhoff była trzecią żoną Ahasverusa i to ona w latach 1689-1691 zleciła budowę dzisiejszego korpusu pałacu. Po śmierci męża w 1688 roku owdowiała w wieku 30 lat z fortuną zgromadzoną przez dyplomatę.

Środki pozwoliły na zatrudnienie rzemieślników z całej okolicy - stolarzy z Węgoborka, szklarzy z Dryfortu, kominkarzy z Rastemborka. Marie Eleonora wprowadziła do Sztynortu styl architektoniczny rodem z nowoczesnych ówcześnie pałaców Anglii i Holandii - nawiązanie czytelne w proporcjach korpusu, układzie okien i dachu.

Ernst Ahasverus II Heinrich - przyjaciel Krasickiego

Ernst Ahasverus II Heinrich von Lehndorff (1727-1799) był prawnukiem fundatorki i to za jego czasów Sztynort osiągnął złoty wiek.

Z biskupem warmińskim Ignacym Krasickim z Lidzbarka łączyła go słynna przyjaźń ogrodnicza i intelektualna - wymieniali się sadzonkami, prowadzili korespondencję o brzoskwiniach i hiacyntach.

To przy okazji jednej z wizyt biskup miał wypowiedzieć słynne zdanie: "Kto ma Sztynort, ten posiada Mazury". W 1784 roku Ernst Ahasverus podejmował w Sztynorcie próby z balonami na ogrzane powietrze - jedne z pierwszych w dawnych Prusach. Park sztynorcki za jego czasów uważany był w 1779 roku za największe założenie barokowe Prus Wschodnich.

Carl Meinhard - hodowca koni i finansowa katastrofa

Pod koniec XIX wieku majątek przeszedł w ręce Carla Meinharda - znakomitego hodowcy koni wyścigowych, którego nazwisko do dziś pojawia się w światowych rodowodach hippicznych.

Jego syn (trzeci Carl w rodzie) zaprzepaścił dorobek ojca - w 1896 roku Sztynort objęto zarządem przymusowym, w 1901 sprzedano stadninę i lasy.

Mimo upadku finansowego, w 1930 roku pałac wciąż mieścił niezliczone obrazy, flamandzkie gobeliny, zbiory miniatur, porcelany i gdańskie meble. Ostatnim hrabią z tej linii był bezdzietny Carl Meinhard, po którego śmierci w 1936 roku majątek odziedziczył 27-letni bratanek - Heinrich von Lehndorff.

Pałac w Sztynorcie - trzy etapy przebudowy z lat 1689-1860

Pałac Lehndorffów w Sztynorcie to efekt trzech faz budowlanych obejmujących blisko 200 lat - od baroku Marie Eleonory do neogotyckich detali z połowy XIX wieku. Każda faza nosi piętno innego dziedzica i innego stylu europejskiego.

Faza I - barok 1689-1691

Pierwsza faza to dzieło Marie Eleonory von Lehndorff. Pałac wzniesiono na fundamentach wcześniejszego dworu Caspara z 1554 roku.

Stylistycznie korpus nawiązuje do nowoczesnych wówczas pałaców Anglii i Holandii - dwukondygnacyjny, kryty stromym czterospadowym dachem.

To jedyna na Warmii i Mazurach rezydencja przypisywana kręgowi Tylmana van Gameren, najsłynniejszego architekta polskiego baroku. Zachowane kontrakty z 1690 roku wskazują na bezpośredni wpływ jego warsztatu.

Faza II - klasycyzm i pawilony parkowe

Druga faza obejmuje przełom XVIII i XIX wieku. To czasy Ernsta Ahasverusa II i jego syna Karola I.

W 1823 roku w parku stanęła klasycystyczna Herbaciarnia - prawdopodobnie prezent ślubny dla Pauliny von Lehndorff.

Wnętrza pałacu zyskały modne wówczas malowane belki stropowe i fryz ścienny - obiekty zachowane do dziś, zabezpieczone w trakcie remontu.

Faza III - neogotyk Stülera

Trzecia faza to lata 1855-1860 i działalność Anny von Lehndorff z domu Hahn - filantropki wspierającej edukację utalentowanych dzieci z majątku. To na jej zlecenie wzniesiono w parku Kaplicę Jerozolimską - neogotycką budowlę zaprojektowaną przez Friedricha Augusta Stülera, jednego z najważniejszych architektów pruskich tego okresu.

Kaplica do dziś stoi nad jeziorem, zwieńczając aleję dębową prowadzącą od pałacu - to ona była pierwszą budowlą Sztynortu, której dach wyremontowano dzięki współpracy z Uniwersytetem Technicznym w Dreźnie.

Heinrich von Lehndorff - ostatni dziedzic Sztynortu

Heinrich Ahasverus von Lehndorff-Steinort to ostatni hrabia Sztynortu, urodzony 22 czerwca 1909 roku w Hanowerze, stracony 4 września 1944 roku w więzieniu Plötzensee w Berlinie. List gończy gestapo z 9 sierpnia 1944 opisywał go tak: "1,90 wzrostu, szczupły, barczysty, niskie czoło, włosy blond, zaczesane z przedziałkiem na lewą stronę, oczy niebieskie".

Heini - dobry gospodarz

Heinrich, dla bliskich "Heini", studiował ekonomię i zarządzanie we Frankfurcie nad Menem. Sztynort odziedziczył w 1936 roku po bezdzietnym stryju Carlu Meinhardzie - majątek był mocno zaniedbany i nowy hrabia z pasją zabrał się za jego porządkowanie.

Kuzyn Hans wspominał go: "Zmysł praktyczny łączył się u niego z ogromnym poczuciem humoru oraz niezachwianą radością życia".

W 1937 roku ożenił się z Gottliebe von Kalnein, z którą miał cztery córki - Marię Eleonorę (Nonę), Verę, Gabrielę i Katharinę.

Borysów - moment przełomu

Wojnę Heinrich rozpoczął jako oficer łącznikowy generała Fedora von Bocka, dowódcy Grupy Armii "Środek". W październiku 1941 roku był świadkiem masakry siedmiu tysięcy Żydów w Borysowie nad Berezyną na Białorusi - dokonanej przez łotewskie oddziały SS.

Po powrocie do Sztynortu opowiedział żonie - już w lesie, bo w domu nie można było rozmawiać: "Pewien esesman pochwycił jedno dziecko i tak długo uderzał nim o drzewo, aż zmarło. Zdecydowałem się ostatecznie wstąpić do ruchu oporu.

U Bocka jest nas cała grupa. Są w niej Tresckow, Schlabrendorff i Hardenberg. Wszyscy chcemy usunięcia Hitlera".

Tym samym, jak zapisała Gottliebe w swoich wspomnieniach, "kości zostały rzucone". Heinrich wszedł do kręgu spiskowców skupionych wokół Henninga von Tresckow - sztabu Grupy Armii "Środek", który stał się sercem niemieckiego ruchu oporu.

Joachim von Ribbentrop w Sztynorcie - hitlerowska dyplomacja pod jednym dachem

Joachim von Ribbentrop, minister spraw zagranicznych III Rzeszy, wprowadził się do lewego skrzydła pałacu Lehndorffów w Sztynorcie w czerwcu 1941 roku - 14 kilometrów od Wilczego Szańca, zaledwie kilka pokoi od mieszkania Heinricha von Lehndorff. Pałac stał się centrum hitlerowskiej dyplomacji wojennej, a pod tym samym dachem dojrzewał spisek mający Hitlera zabić.

30 osób w lewym skrzydle

Ribbentrop zamieszkał w Sztynorcie z 30-osobową świtą - kucharką, kamerdynerem, sekretarzem i funkcjonariuszem gestapo. Codziennie z Węgorzewa dowożono mistrza fryzjerskiego Banza, który golił ministra.

Teren pałacu chroniło 60 żołnierzy.

Pałac stał się sceną międzynarodowych spotkań - tuż po inwazji na ZSRR Ribbentrop przyjął tu japońskiego ambasadora.

Dwa skrzydła, dwa życia

To była podwójność, którą Antje Vollmer w biografii Lehndorffów nazwała "podwójnym życiem". W lewym skrzydle - serce dyplomacji Rzeszy. W prawym - rodzina, która jako członkowie niemieckiego Kościoła Wyznającego w pełni opowiedziała się po stronie ruchu oporu.

Bliskość kwater Hitlera w Wilczym Szańcu, Himmlera w Pozezdrzu i Göringa w Mauerwald (Mamerki) stała się paradoksalnym atutem spiskowców. Heinrich i Gottliebe mogli przyjmować innych konspiratorów bez wzbudzania podejrzeń - bo cała okolica była już pełna mundurów. Marion Dönhoff, kuzynka Lehndorffów i powojenna wydawczyni "Die Zeit", regularnie pomagała aranżować spotkania ze sztynorckimi konspiratorami.

Zamach 20 lipca 1944 - rola Heinricha von Lehndorff w spisku Stauffenberga

Zamach 20 lipca 1944 roku to najważniejsza próba zabicia Hitlera podczas wojny - Claus von Stauffenberg podłożył bombę w Wilczym Szańcu, oddalonym od Sztynortu o około 20 kilometrów. Heinrich von Lehndorff był na liście oficerów łącznikowych mających po zamachu objąć kontrolę nad Okręgiem I (Królewiec) i przekazać władzę reprezentantom generała Becka.

Pełną chronologię tego dnia w Wilczym Szańcu - od podłożenia bomby przez Stauffenberga, przez wybuch o 12:42, po przewrót Walkiria w Berlinie - opisaliśmy w osobnym wpisie: zamach Stauffenberga na Hitlera krok po kroku.

20-21 lipca 1944 w Sztynorcie - chronologia ucieczki Heinricha

Chronologia 20-21 lipca 1944 w Sztynorcie obejmuje moment, w którym Heinrich von Lehndorff dowiedział się o fiasku zamachu Stauffenberga, próbę ucieczki przed gestapo i decyzję o dobrowolnym oddaniu się w ich ręce. Najpełniejszy zapis tych godzin pozostawiła Gottliebe von Lehndorff w szkicu wspomnień, później wykorzystanym przez Antje Vollmer i Marion Dönhoff.

20 lipca, 12:42 - bomba Stauffenberga eksploduje w baraku narad w Wilczym Szańcu. Hitler zostaje lekko ranny.

20 lipca, popołudnie - Heinrich przebywa w Królewcu jako oficer łącznikowy Okręgu I.

Czeka na sygnał do przejęcia władzy w mieście.

20 lipca, wieczór - Gottliebe ze Sztynortu przekazuje Heinrichowi telefonicznie wiadomość, że zamach się nie powiódł. "Nocą z 20 na 21 lipca walczyliśmy z Heinim o jego życie" - zapisała później.

21 lipca, rano - Heinrich wraca z Królewca do Sztynortu.

21 lipca, południe - do pałacu przyjeżdża gestapo. Heinrich von Lehndorff ucieka - prawdopodobnie skacząc z pierwszego piętra do parku, dalej w stronę jeziora i Lasów Sztynorckich.

21 lipca, wieczór - z odległego folwarku w okolicach Tarławek dzwoni do Gottliebe (która jest w czwartej ciąży) i prosi, by po niego przyjechała. Dobrowolnie oddaje się w ręce gestapo, by chronić rodzinę.

Druga ucieczka - Berlin, sierpień 1944

Heinricha najpierw przewieziono do więzienia w Królewcu. Strażnik przemycił od niego list z pozdrowieniami dla Sztynortu.

8 sierpnia 1944 roku więźniarka wioząca go do berlińskiej centrali gestapo przy Prinz-Albrecht-Strasse zatrzymała się tuż przed bramą - Heinrich wyskoczył z pojazdu i uciekł po raz drugi. 14 sierpnia dotarł w okolice Conow, gdzie znajdował się dwór rodziny matki Gottliebe.

Schwytał go leśniczy. Heini nie skłamał - powiedział prawdę o swojej sytuacji, a leśniczy zadzwonił na policję.

Egzekucja w Plötzensee i los rodziny Lehndorffów

Egzekucja Heinricha von Lehndorff odbyła się 4 września 1944 roku w berlińskim więzieniu Plötzensee, dzień po wyroku Trybunału Ludowego pod przewodnictwem Günthera Nebelunga. Heinrich został powieszony razem z Kurtem Hahnem, Gerhardem Knaakiem, Hansem Otto Erdmannem i Maxem Ulrichem von Drechsel.

List pożegnalny

Dzień przed egzekucją Heinrich napisał list do rodziny. Zdanie z tego listu zostało w 2009 roku wyryte na pomniku w sztynorckim parku - mazurskim głazie poświęconym pamięci hrabiego: "Stajemy w obliczu daleko idących przemian, pod wpływem których nasze dotychczasowe życie stopniowo odchodzi w niebyt ustępując miejsca całkowicie odmiennym normom".

Pomnik odsłoniły wspólnie cztery córki Heinricha - Vera, Nona, Gabriele i Katharina - dokładnie w setną rocznicę urodzin ojca.

Sippenhaft - kara dla całej rodziny

Po aresztowaniu Heinricha na rodzinę spadła Sippenhaft - hitlerowska kara zbiorowa dla krewnych spiskowców.

Ciężarna Gottliebe trafiła do obozu pracy. Trzy starsze córki - Maria Eleonora, Vera i Gabriela - umieszczono w tajnym sierocińcu SS w Borntal koło Bad Sachsa, gdzie nadano im nowe tożsamości.

Po wojnie matka odzyskała dzieci dzięki pomocy Marion Dönhoff, której babka i szwagierka pochodziły z rodu Lehndorffów. Vera von Lehndorff - druga córka Heinricha - została w latach 60. ikoną mody jako Veruschka. Pojawiła się 11 razy na okładce Vogue'a, w "Powiększeniu" Antonioniego zagrała siebie, a w 2007 roku po raz pierwszy od wojny wróciła do Sztynortu.

Pałac Sztynort po 1945 - od PGR-u do Polsko-Niemieckiej Fundacji

Pałac Lehndorffów w Sztynorcie po 1945 roku przeszedł przez ręce Armii Czerwonej, PGR-u, prywatnych właścicieli i wreszcie Polsko-Niemieckiej Fundacji Ochrony Zabytków Kultury, która objęła obiekt w 2009 roku. Kolejne dekady to historia stopniowego niszczenia, przerwanego dopiero przez wspólny polsko-niemiecki projekt rewitalizacji.

Grabieże, PGR, prywatyzacja

Już w 1944 roku Ribbentrop wywiózł znaczną część wyposażenia pałacu do Saksonii. W 1945 roku pałac zajęli Rosjanie - przez dwa lata zwożono tu grabione mienie z całych Prus Wschodnich.

Po wyjeździe Armii Czerwonej zostały resztki.

Od końca lat 40. obiekt służył jako siedziba Państwowego Gospodarstwa Rolnego. Pałac przetrwał, ale powoli niszczał. Po transformacji ustrojowej Sztynort sprzedano w prywatne ręce - mimo zobowiązań kolejnych właścicieli, pałac nadal popadał w ruinę.

2009 - przekazanie fundacji

W 2009 roku spółka Tiga Yacht & Marina, wówczas właściciel pałacu, przekazała obiekt bezpłatnie Polsko-Niemieckiej Fundacji Ochrony Zabytków Kultury (PNF).

Stan budowli był katastrofalny - architekt prowadzący pierwsze pomiary musiał być wieszany na linach jak alpinista, bo wejście do wnętrza groziło zawaleniem.

Pierwsze prace zabezpieczające trwały od 2009 do 2016 roku i pochłonęły ponad pół miliona euro - środki publiczne z Niemiec i Polski plus darowizny prywatne.

Stan w 2026 roku

W 2026 roku pałac w Sztynorcie pozostaje w trakcie kompleksowego remontu. Po zakończonej elewacji frontowej trwają prace nad dachem i więźbą.

W marcu 2024 roku niemiecki Bundestag przeznaczył 900 tysięcy euro na remont dachu. Łączny szacowany koszt rewitalizacji to ponad 30 milionów euro, finansowany etapami z budżetu federalnego Niemiec, polskich programów konserwatorskich i partnerów komercyjnych.

Wnętrze nie jest jeszcze dostępne dla masowego ruchu turystycznego, ale bryłę zewnętrzną i park ogląda się bezpłatnie z dziedzińca i alei dojazdowej. Kontekst zwiedzania, dojazd i ofertę noclegową w Sztynorcie zebraliśmy w naszym przewodniku po Sztynorcie i okolicy.

Pałac Lehndorffów Sztynort - co warto wiedzieć przed wizytą

Pałac Lehndorffów w Sztynorcie to obiekt w trakcie remontu, którego brył zewnętrzną ogląda się bezpłatnie - ale pełnego doświadczenia historii rodu i miejsca pamięci ruchu oporu warto szukać z osobą, która zna kontekst. Sztynort, Wilczy Szaniec i Mamerki tworzą historyczną triadę miejsc związanych z wydarzeniami z 20 lipca 1944 roku - trasa łącząca te trzy punkty to jedna z najmocniejszych narracji historycznych, jakie można dziś przejść na Mazurach.

Praktyczny plan zwiedzania, godziny otwarcia obiektów, ceny biletów i propozycje połączeń komunikacyjnych zebraliśmy w głównym przewodniku po Sztynorcie.