Filip Krementz - biskup warmiński, Kulturkampf i droga do Kolonii

Filip Krementz - kim był biskup warmiński 1867-1885?

Filip Krementz to niemiecki duchowny katolicki urodzony 1 grudnia 1819 roku w Koblencji, który w latach 1867-1885 sprawował urząd biskupa warmińskiego, a następnie został arcybiskupem Kolonii i kardynałem (1893). Był 42. ordynariuszem diecezji warmińskiej i pierwszym po dwóch rodowitych Warmiakach Hattenu i Geritzu, który przybył na Warmię z odległej Nadrenii. Jego 18-letnie rządy przypadły na Kulturkampf - najtrudniejszy okres relacji Kościoła z państwem pruskim w XIX wieku.

Krementz nie znał Warmii przed objęciem urzędu. W swoim pierwszym liście pasterskim do diecezjan napisał, że przychodzi „z daleka, znad brzegu Renu, skąd w przeszłości przybywali wierzący wojownicy, aby szerzyć chrześcijaństwo". Tę odległość biograficzną kapituła katedralna we Fromborku zaakceptowała głównie dzięki protekcji pary cesarskiej - Augusty i Wilhelma I, którzy znali go jeszcze z czasów koblenckich.

Z perspektywy dzisiejszej Warmii Krementz pozostaje postacią dwoistą. Z jednej strony pamiętany jest jako germanizator liturgii - to on wycofał polski patronaż z brewiarza i mszału w 1868 roku. Z drugiej - bezkompromisowy obrońca Kościoła przed państwem Bismarcka, biskup nieprzejednany, którego diecezję obłożono sekwestrem o wartości miliona marek, a samego ukarano grzywnami ponad 5 tysięcy marek.

Krementz - skąd pochodził i jak trafił na Warmię?

Filip Krementz pochodził z mieszczańskiej rodziny z Koblencji - urodził się 1 grudnia 1819 roku jako drugie z dziewięcioma dzieci rzeźnika miejskiego Andrzeja Krementza i Anny Katarzyny z domu Froitzheim. Studiował teologię na uniwersytetach w Bonn i Monachium, w 1840 roku wstąpił do seminarium duchownego w Trewirze, święcenia kapłańskie przyjął 27 sierpnia 1842 roku. Na biskupa warmińskiego został wybrany 22 października 1867 roku - jako kandydat „miły królowi" w trzecim głosowaniu kapituły katedralnej we Fromborku.

Przed objęciem biskupstwa Krementz dał się poznać w Nadrenii jako wybitny kaznodzieja, autor pism egzegetycznych i opiekun zabytkowego kościoła romańskiego św. Kastora w Koblencji. Od 6 stycznia 1848 roku był jego proboszczem, później dziekanem, a w 1859 roku kanonikiem kapituły trewirskiej. W Koblencji nawiązał też osobistą znajomość z księżną Augustą - niemiecką arystokratką z dynastii sasko-weimarskiej, której mąż Wilhelm pełnił wówczas funkcję gubernatora wojskowego prowincji nadreńskiej. Trzy dekady później, jako cesarzowa Niemiec, miała stać się jego protektorką.

Po śmierci biskupa Józefa Ambrożego Geritza (21 sierpnia 1867 roku) prawo wyboru należało do kapituły fromborskiej. Zgodnie z brewe papieskim Quod de fidelium z 1821 roku biskupem mógł zostać tylko kandydat „miły królowi pruskiemu". Z tej możliwości skorzystał dwór berliński - protegował księdza dziekana z Koblencji. Krementz otrzymał 7 z 13 głosów dopiero w trzecim głosowaniu.

Papież Pius IX zatwierdził wybór 20 grudnia 1867 roku, dzień później nadał Krementzowi tytuł doktora teologii brewe papieskim. Konsekracja odbyła się 3 maja 1868 roku w Koblencji - głównym celebransem był arcybiskup Kolonii Paweł Melchers, ten sam, którego Krementz miał za 17 lat zastąpić.

Ingres do Fromborka - jak Warmia przyjęła nowego biskupa?

Ingres Filipa Krementza do katedry we Fromborku odbył się 24 maja 1868 roku. Na Warmii nowy biskup był osobą zupełnie nieznaną - nie pochodził z regionu, nie znał języka polskiego używanego przez katolicką ludność południowej Warmii, nie miał lokalnych koneksji rodzinnych. Mimo to jeszcze w 1868 roku przeprowadził wizytację wszystkich parafii diecezji i rozpoczął własną politykę duszpasterską.

Pierwszą głośną decyzją Krementza było wycofanie obowiązującego od XVII wieku polskiego patronażu z brewiarza i mszału diecezji - i zastąpienie go patronażem niemieckim.

Lista usuniętych patronów obejmowała siedmiu polskich świętych i błogosławionych - wśród nich Stanisława Szczepanowskiego, Kazimierza Jagiellończyka i Pięciu Braci Polskich. W warmińskim kalendarzu liturgicznym (Proprium Warmiense) Krementz zachował tylko czterech, którzy mieli kult również poza granicami dawnej Rzeczypospolitej: św. Wojciecha jako misjonarza Prusów, św. Floriana jako patrona strażaków uniwersalnego w całych Niemczech, św. Stanisława Kostki i błogosławionego (wówczas) Andrzeja Bobolę.

Krementz zachował jednak tradycyjne kontakty z polskojęzycznymi wiernymi. Listy pasterskie publikował w dwóch językach - po niemiecku i po polsku. Krementz zbudował też diecezjalną infrastrukturę medialną. Od 1869 roku ukazywał się „Pastoralblatt für die Diözese Ermland" - pismo dla duchowieństwa redagowane przez historyka ks. Franciszka Hiplera. Dwa lata później, w grudniu 1871 roku, biskup uruchomił gazetę dla parafian „Ermländische Volksblätter", która od 1875 roku wychodziła pod tytułem „Ermländische Zeitung" - początkowo dwa razy w tygodniu, a od 1890 roku codziennie.

Kulturkampf na Warmii - jak biskup Krementz stawił czoła Bismarckowi?

Kulturkampf to walka kulturowa rozpętana przez kanclerza Otto von Bismarcka i ministra wyznań Adalberta Falka w latach 1871-1878, której celem było podporządkowanie Kościoła katolickiego państwu pruskiemu. Biskup Filip Krementz odmówił współpracy z aparatem pruskim - władze nałożyły na niego grzywny w łącznej wysokości 5039,73 marek, a diecezję warmińską obłożyły sekwestrem o wartości aż 1 007 475,32 marek (do 1883 roku). Mimo to Krementz uniknął więzienia, które spotkało innych biskupów niemieckich - chronił go autorytet osobisty i opieka cesarzowej Augusty.

Pierwsze napięcia narastały od 1870 roku, kiedy Sobór Watykański I uchwalił dogmaty o prymacie i nieomylności papieża. Krementz przed głosowaniem 18 lipca 1870 roku opuścił Watykan, by nie głosować przeciwko woli papieża. Po powrocie ostatecznie podporządkował się większości biskupów niemieckich i podjął energiczne działania na rzecz przyjęcia dogmatów przez warmińskie duchowieństwo. W „Pastoralblatt" ogłosił list Episkopatu wraz z 12 własnymi tezami doprecyzowującymi, że przywilej nieomylności odnosi się wyłącznie do papieża sprawującego Urząd Nauczycielski w sprawach wiary i moralności głoszonych ex cathedra.

Sprzeciw wobec dogmatu okazał się słabszy niż początkowo wyglądało. W diecezji warmińskiej opozycja ograniczyła się ostatecznie do czterech osób z grupy braniewskich intelektualistów: dwóch profesorów Liceum Hosianum (Andrzeja Menzla i Fryderyka Michelisa), dyrektora Katolickiego Seminarium Nauczycielskiego Edmunda Treibla oraz profesora katolickiego gimnazjum Pawła Wollmanna. Wszystkich biskup Krementz obłożył ekskomuniką - dopiero po kilku nieudanych próbach skłonienia ich do podporządkowania się większości episkopatu. Szerszy ruch starokatolicki w Prusach Wschodnich liczył około 1500 osób i koncentrował się w Królewcu, Braniewie, Elblągu oraz Wystruci.

Ustawy majowe i ich konsekwencje - dlaczego biskup Krementz nie ustąpił?

Dla warmińskiej diecezji ustawy majowe z 1873 i 1874 roku oznaczały głównie jedno: utratę kontroli nad tym, kto i jak zostaje kapłanem. Pruski nadprezydent prowincji musiał odtąd akceptować każdą nominację proboszczowską. Kandydaci do święceń mieli studiować na świeckich uniwersytetach państwowych, mieszkać poza seminariami i zdawać przed świeckimi komisjami egzaminy z dyscyplin nieteologicznych - filozofii, historii i filologii germańskiej. Dopełnieniem była ustawa z 31 maja 1875 roku likwidująca większość zakonów męskich. Biskup Krementz uznał to za ingerencję w istotę formacji duchownej i odmówił współpracy - mimo grzywien nakładanych zarówno na niego, jak i na warmińskich księży.

Eskalacja przebiegała szybko. Już 22 października 1873 roku alumni opuścili mury seminarium braniewskiego i przenieśli się na prywatne stancje, kontynuując zajęcia w Liceum Hosianum. Trzy lata później władze straciły cierpliwość: 9 grudnia 1876 roku seminarium duchowne w Braniewie zostało zamknięte definitywnie. Bezpośrednim powodem była postawa regensa ks. Franciszka Hiplera, który odmówił dopuszczenia pruskiej kontroli państwowej do gmachu instytucji formacji księży warmińskich. Klerycy wyjechali na kolejną dekadę do bawarskiego Eichstätt - oddalonego od Braniewa o ponad 1100 kilometrów.

Bilans personalny tej dekady oporu był dla Warmii dotkliwy. Liczba księży diecezjalnych spadła w okresie kulturkampfu z 316 do 250 - co czwarta parafia traciła duszpasterza. W 1885 roku, na koniec rządów Krementza, w diecezji nieobsadzonych było 35 parafii oraz najwyższe stanowiska kapituły: sufragan, prepozyt, kanonie rzeczywiste i honorowe. Najbardziej uderzyło to w polskojęzyczne południe Warmii - bez proboszcza pozostawały Barczewko, Brąswałd, Jonkowo, Klebark Wielki, Klewki, Purda i Sząbruk, czyli kościoły tworzące oś tożsamości warmińskich Polaków. Odpowiedzią wiernych była samoorganizacja: w diecezji zawiązało się Towarzystwo Andrzeja (Andreasverein), które ze składek wiernych zebrało dla ordynariusza 46 592,36 marek.

Dlaczego Krementz uniknął więzienia w czasie Kulturkampfu

Mimo ostrego zatargu z władzami pruskimi Filip Krementz nie podzielił losu niemieckich biskupów, których wtrącano do więzień lub nakazywano im opuszczenie diecezji. W sporach z urzędami biskup często powoływał się na dawne prawa polskie obowiązujące na Warmii przed I rozbiorem, które król pruski formalnie gwarantował 28 września 1772 roku. Dodatkowo chroniła go osobista opieka cesarzowej Augusty - tej samej, której protekcja w 1867 roku ułatwiła mu objęcie biskupstwa.

Krementz a objawienia gietrzwałdzkie - co osobiście zrobił biskup?

W okresie objawień Matki Bożej w Gietrzwałdzie (27 czerwca - 16 września 1877) biskup Filip Krementz odniósł się do sprawy z powściągliwą rezerwą, ale postąpił z roztropnością pasterza odpowiedzialnego za diecezję. Powołał oficjalną komisję biskupią z udziałem dziekanów i lekarzy. 4 września 1877 roku osobiście pojawił się w Gietrzwałdzie. 21 listopada 1877 roku we Fromborku podpisał imprimatur dla broszury ks. Franciszka Hiplera, dokumentującej zdarzenia.

Z perspektywy biograficznej Krementza Gietrzwałd jest tylko jednym z trzech wielkich epizodów jego rządów na Warmii - obok Kulturkampfu i sporu ze starokatolikami. Biskup nigdy nie wypowiedział się publicznie o nadprzyrodzonym charakterze zjawisk w Gietrzwałdzie.

W imprimaturze z 21 listopada 1877 roku zastrzegł wprost, że pozwolenie druku „wyroku kościelnego względem pochodzenia i charakteru rzeczowych zjawień w sobie nie zawiera". To stanowisko pasterskie - umożliwiające opisanie wydarzenia, ale wstrzymujące się od oceny dogmatycznej - przesądziło o losie sprawy na całe stulecie.

Formalne uznanie autentyczności objawień przyszło dopiero 99 lat później - 11 września 1977 roku, kiedy biskup warmiński Józef Drzazga w dekrecie powołał się wprost na „komisję biskupią powołaną przez biskupa warmińskiego Filipa Krementza". Dla biogramu Krementza ten odroczony skutek jest faktem o znaczeniu kanonicznym - to jego decyzja administracyjna z 1877 roku otworzyła drogę do uznania objawień przez Stolicę Apostolską w XX wieku.

Awans do Kolonii i kapelusz kardynalski - jak zakończyła się droga Krementza?

30 lipca 1885 roku papież Leon XIII powierzył Filipowi Krementzowi arcybiskupstwo w Kolonii - znacznie większą i prestiżową archidiecezję obejmującą 817 parafii. Rządy w nowej stolicy biskupiej Krementz objął 15 grudnia 1885 roku. 16 stycznia 1893 roku otrzymał kapelusz kardynalski - drugi po Stanisławie Hozjuszu warmiński biskup, który w trakcie kariery został kardynałem.

W Kolonii Krementz kontynuował pracę zapoczątkowaną na Warmii. Po 11 latach przerwy spowodowanej Kulturkampfem otworzył ponownie seminarium duchowne dla 22 alumnów. Wybudował nowy konwikt dla studentów teologii, doprowadził do utworzenia 62 nowych parafii w wielkich miastach Nadrenii, popierał towarzystwa katolickie i bractwa przykościelne, a także doprowadził do utworzenia niemieckiego Caritasu. Został wybrany przewodniczącym Konferencji Episkopatu Niemiec w Fuldzie.

Z powodu choroby od 1896 roku zaniechał wizytacji kanonicznych i nie uczestniczył w konferencjach Episkopatu. Filip Krementz zmarł 6 maja 1899 roku - pochowany został w katedrze w Kolonii, nie we Fromborku. W kaplicy katedralnej fromborskiej zawisł natomiast jeden z dwóch kardynalskich kapeluszy - pierwszy należał do Stanisława Hozjusza, drugi do Krementza. Następcą Krementza na stolicy biskupiej w Olsztynie i Fromborku został wybitny historyk Andrzej Thiel (1886-1908), syn rolnika z Tłokowa koło Jezioran.

Filip Krementz w pamięci Warmii - z czego pamięta o nim Kościół?

Spuścizna Filipa Krementza po stronie warmińskiej jest dwoista. Z jednej strony pamiętany jest jako germanizator - to on wycofał polski patronaż liturgiczny z brewiarza i mszału diecezji w 1868 roku. Z drugiej strony okazał się obrońcą Kościoła w Kulturkampfie i biskupem, który dostarczył nauce źródeł historycznych do dalszych badań kanonicznych. W realiach drugiej połowy XIX wieku te dwie role nie były sprzeczne - obrona katolicyzmu przed państwem pruskim szła w parze z lojalnością wobec dworu Hohenzollernów.

„Gazeta Olsztyńska" Krementza oceniała ambiwalentnie - z jednej strony krytykowała germanizacyjne posunięcia liturgiczne, z drugiej doceniała opór wobec Bismarcka i powagę śledztw biskupich. To balansowanie między dwoma narracjami - niemiecką lojalnością państwową i polską obroną Kościoła - jest jednym z najbardziej charakterystycznych rysów rządów warmińskich Krementza.

Dla pełnego obrazu warto pamiętać, że Krementz nie był pierwszym biskupem warmińskim spoza Warmii - ale był pierwszym, który nie znał wcześniej regionu i przybył na niego „zza Renu". To miało konsekwencje praktyczne i symboliczne - i być może tłumaczy, dlaczego w lokalnej pamięci jest postacią mniej obecną niż jego rodowici warmińscy następcy, biskupi Thiel i Bludau.

Następcy Krementza - kto rządził Warmią po 1885 roku?

Andrzej Thiel (1886-1908), urodzony 26 września 1826 roku w Tłokowie koło Jezioran, jako syn rolnika, był następcą Krementza na stolicy warmińskiej. W odróżnieniu od poprzednika był rodowitym Warmiakiem - wykładał historię Kościoła i prawo kościelne w braniewskim Liceum Hosianum przez 17 lat. Krementz, opuszczając Warmię, 25 marca 1885 roku uczynił Thiela biskupim komisarzem - co przesądziło o jego późniejszej elekcji.

Po Thielu Warmią zarządzał Augustyn Bludau (1909-1930) - urodzony w Dobrym Mieście syn krawca, biblista i odkrywca nieautentyczności comma Joanneum w 1 Liście Jana. Był ostatnim biskupem warmińskim niemieckiej formacji rządzącym diecezją przed jej dramatycznym powojennym podziałem.

Cała sekwencja - Geritz, Krementz, Thiel, Bludau - tworzy spójny ciąg czterech XIX-wiecznych i wczesnodwudziestowiecznych biskupów Warmii, których biogramy publikujemy stopniowo w klastrze Pocztu biskupów warmińskich. To okres największych przeobrażeń tożsamościowych diecezji - przejścia od Warmii polskiej (do 1772) przez Warmię pruską (do 1918) ku diecezji rozdartej granicą polsko-niemiecką po I wojnie światowej.

Źródła i bibliografia

Biogram opracowano w oparciu o autorskie opracowania historyczne diecezji warmińskiej. Główne źródło stanowi tekst Jana Chłosty z pomnikowej pracy zbiorowej pod redakcją Stanisława Achremczyka oraz monografia Alojzego Szorca.