Anna Schilling - kim była gospodyni Mikołaja Kopernika? Nowe ustalenia z debaty UWM
VI Debata Kopernikańska na UWM - relacja
23 kwietnia 2026 roku w Auli Teatralnej Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie odbyła się szósta z cyklu Debata Kopernikańska zatytułowana *"Za orbitą geniuszu: kobiety w życiu Mikołaja Kopernika"*. Wydarzenie zorganizował Światowy Kongres Kopernikański.
W debacie wzięli udział dwaj wybitni znawcy biografii astronoma: prof. dr hab. Krzysztof Mikulski z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, autor m.in. nowych ustaleń obalających dawny konsensus, jakoby starszym z braci Koperników był Andrzej (w rzeczywistości starszy był Mikołaj), oraz dr Jerzy Sikorski z Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego, autor książki "Prywatne życie Mikołaja Kopernika" - od dekad badający warmiński okres życia astronoma.
Spotkanie poprowadziła Alicja Marika Lubowicka, archeolożka i historyczka z Domu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Pełny zapis debaty (1 godz. 15 min) można obejrzeć poniżej.
Kim była Anna Schilling?
Anna Schilling urodziła się około 1490 roku jako córka Henryka Krügera, burmistrza toruńskiego (zm. 1504), oraz Krystyny von Allen - siostry ciotecznej Mikołaja Kopernika. To kluczowy fakt: w świetle nowych ustaleń Anna była stosunkowo bliską krewną astronoma - jego kuzynką w drugim stopniu, siostrzenicą cioteczną.
W 1515 roku wyszła za mąż za Arendta von der Schillinga (czasem zapisywanego jako van der Schelling), zamożnego kupca gdańskiego pochodzenia holenderskiego. Mieli kilkanaścioro dzieci, z których do wieku dorosłego dożyło ośmioro - siedem córek i jeden syn. W 1537 roku Arendt zmarł lub opuścił rodzinę (źródła nie są w tej kwestii jednoznaczne), a Anna została wdową z gromadką dzieci na utrzymaniu.
Profesor Mikulski podczas debaty wskazał na konkretne ślady źródłowe, które obalają dawny obraz Anny jako ubogiej służki. Najmocniejszy dowód to po prostu jej majątek.
Po drugie, ona miała tam wrócić ze skrzynią, w której miała swoje rzeczy. Skrzynia wtedy to było coś takiego jak dzisiaj Mercedes. Znaczy jak kobieta miała skrzynię, to znaczy, że była bogata. I po trzecie wreszcie, w momencie kiedy nakazano jej opuścić kurię Kopernika, to ta kobieta kupiła sobie kamienicę we Fromborku.
Dlaczego Anna Schilling przyjechała do Fromborka?
Anna przybyła do Fromborka w lutym 1538 roku, mając około 47-48 lat. Mikołaj Kopernik miał wówczas 65 lat, był schorowany (cierpiał najprawdopodobniej na chorobę wieńcową) i właśnie przeżył wielkie życiowe załamanie - nieudaną pierwszą próbę wydania "De revolutionibus orbium coelestium". Promotor projektu, kardynał Mikołaj Schönberg, zmarł nagle w 1537 roku, a sprawa wydania dzieła upadła.
Profesor Mikulski podkreślił, że dawne biografie traktowały Annę jak postać przypadkową - ubogą gospodynię, którą Kopernik z niewiadomych powodów wybrał ze służby. Tymczasem nowe odczytanie źródeł dowodzi, że była z astronomem blisko spokrewniona.
Do tej pory uważano, że była to osoba Kopernikowi zupełnie obca - owszem, mogła pochodzić z tego Gdańska, ale jeżeli przyjmiemy to jej właśnie pochodzenie, to musimy wyraźnie powiedzieć, że to była bardzo bliska kuzynka Mikołaja Kopernika. To była córka jego siostry ciotecznej.
Kontekst rodzinny zmienia wszystko
Ustalenie to fundamentalnie zmienia sens całej historii. Anna nie była dla Kopernika obcą kobietą - była częścią szerokiej, gęstej sieci rodzinnej rozciągającej się między Toruniem, Gdańskiem i Krakowem. Statut kapituły warmińskiej wymagał od każdego kanonika posiadania gospodyni, najlepiej spośród bliskich krewnych.
Kontekst rodzinny dawał całej sytuacji legalną ramę. Dla Kopernika oznaczało to opiekę po latach samotności. Dla Anny - stabilizację po śmierci męża i zabezpieczenie dla ośmiorga dzieci. Anna postąpiła pragmatycznie: pospiesznie wydała dwie starsze córki za mąż (jedną w 1537, drugą w lutym 1538), najstarszą zostawiła w Gdańsku jako opiekunkę młodszego rodzeństwa, a sama przyjechała do Fromborka.
Czy Anna Schilling była kochanką Kopernika?
To pytanie dzieli historyków od dziesięcioleci i nie ma na nie jednoznacznej odpowiedzi. Tradycyjna interpretacja, której najmocniej broni dr Jerzy Sikorski w swojej książce "Prywatne życie Mikołaja Kopernika", mówi o "spóźnionej miłości". Sikorski podczas debaty na UWM przedstawił też zaskakującą hipotezę dotyczącą okresu poprzedzającego przyjazd Anny.
Przytoczyłem 12 obserwacji astronomicznych Kopernika z okresu od 18 września 37 roku do lutego 1538 roku. 12 obserwacji astronomicznych - i poprosiłem o interpretację. Żaden z astronomów nie wypowiedział się. Bo on już zakończył dzieło mniej więcej w 1530 roku, ale w takim razie po co wykonywał w tym okresie tyle niepotrzebnych obserwacji? Wysłałem im tezę, że on po prostu w tym okresie oczekiwał na przyjazd Anny Schilling i chciał się czymkolwiek zająć, a czym się miał zająć, jak nie tym, co uprawiał przez całe życie."
"Bóg pomagaj" - tajemniczy zapis na marginesie. Hipoteza dr. Sikorskiego jest celowo niedopowiedziana - historyk sam zaznaczył, że "niczego nie chce sugerować, tylko stwierdza fakt". Ale zestawienie dwunastu niepotrzebnych obserwacji astronomicznych i daty przyjazdu Anny sprawia, że trudno o tym fakcie zapomnieć. Jeszcze ciekawszy jest dodatkowy detal - zapis na marginesie księgi astronomicznej.
Ta księga, w której zapisał dwie ostatnie obserwacje, ma zapiskę odręczną swojego poprzedniego właściciela, biskupiego - który napisał tam 'Bóg pomagaj' po polsku. Bóg pomagaj. Słuchaj - to są dwa ostatnie zapiski przed przyjazdem Anny Schilling. Ja tu niczego nie chcę sugerować, ja tylko stwierdzam fakt, że może to nie było dla niego akurat obojętne.
Kontrnarracja: opieka rodzinna, nie romans
Z drugiej strony, profesor Mikulski podczas debaty na UWM podkreślał, że kontekst rodzinny i opiekuńczy wystarczająco tłumaczy obecność Anny w kurii Kopernika.
Astronom miał 65 lat, był schorowany, nie miał dzieci ani żony. Anna była jego krewną, dorosłą kobietą po przejściach, która znała statut kapituły. Donosy mogły być elementem walki frakcyjnej w kapitule warmińskiej - donosicielami byli kanonik Paweł Płotowski (przybysz z ziemi chełmińskiej, "nowa ekipa" biskupa Dantyszka) oraz Achacy Trenk.
Faktem pozostaje, że biskup Dantyszek po śmierci Kopernika zabronił Annie wracać do Fromborka, pisząc do kanoników: "Trzeba się obawiać, iż tymi samymi sposobami, którymi wywołała u niego [Kopernika] obłąkanie [...] może usidlić innego z was, moi bracia.". Tę formułę można czytać dwojako - albo jako potwierdzenie, że Anna miała na Kopernika wpływ erotyczny, albo jako retoryczną figurę biskupa, który - sam będący kontrowersyjną postacią z nieślubną córką w Hiszpanii - szukał pretekstu do dalszego dyscyplinowania kapituły.
Dlaczego biskup Dantyszek prześladował Kopernika?
Jan Dantyszek (właściwie Jan Flachsbinder, 1485-1548) był jedną z najbardziej barwnych postaci XVI-wiecznej Polski - poetą, dyplomatą króla polskiego przy cesarzu Karolu V, biskupem chełmińskim, a od 1537 roku biskupem warmińskim. To on stał się głównym przeciwnikiem Anny Schilling we Fromborku.
Sześć tygodni po przyjeździe Anny do Fromborka - wiosną 1538 roku, gdy Kopernik wrócił z Lidzbarka Warmińskiego, gdzie wyleczył chorego biskupa - Dantyszek wręczył mu "ustne ojcowskie napomnienie", żądając zwolnienia gospodyni. Przez kolejne miesiące powtarzał napomnienia listownie: we wrześniu i październiku 1538 oraz w styczniu 1539. Około 1 grudnia 1538 zwrócił się też do kanonika Feliksa Reicha, by ten publicznie potępił Kopernika.
Profesor Mikulski wskazał, że tło sprawy było bardziej polityczne, niż się wydaje. Dantyszek był w tym samym czasie w otwartym konflikcie z Aleksandrem Scultetim - kanonikiem warmińskim, kartografem, przyjacielem Kopernika, który otwarcie żył we Fromborku z gdańską panną Suchten i sympatyzował z luteranizmem. Atak na Kopernika i Annę mógł być rykoszetem walki Dantyszka z całą frakcją "starych" kanoników.
Małżeństwo, proszę Państwa, w tych czasach nam się może to wydawać bardzo dziwne, ale było kontraktem handlowym. Szczególnie w tych sferach społeczeństwa, które były bogate. Jeżeli ktoś miał jakiś majątek, jeżeli ktoś był kupcem szczególnie - to samo małżeństwo było swego rodzaju kontraktem handlowym. Tu nie chodziło o to, żeby ci małżonkowie się kochali. Tu nie było takich sytuacji.
Przyjazd Retyka i koniec donosów
Po przyjeździe Jerzego Joachima Retyka do Fromborka jesienią 1539 roku - uczonego z Wittenbergi, który skłoni Kopernika do wydania *De revolutionibus* - donosy nagle ucichły. Doktor Sikorski stawia tezę, że kanonicy zorientowali się, z kim mają do czynienia, i przestali nękać astronoma. Anna prawdopodobnie zaczęła ponownie odwiedzać jego dom, choć już dyskretnie.
Co stało się z Anną Schilling po śmierci Kopernika?
Mikołaj Kopernik zmarł 24 maja 1543 roku we Fromborku - według tradycyjnego przekazu *z egzemplarzem świeżo wydrukowanego De revolutionibus w dłoni*. Nieco wcześniej, jesienią 1542, doznał udaru z paraliżem prawej połowy ciała. Doktor Sikorski uważa, że w okresie choroby Anna na powrót zamieszkała w kurii astronoma.
Kiedy Kopernik w końcu 1542 roku jesienią doznał paraliżu, zatoru mózgowego z konsekwencją paraliżu prawej połowy ciała - mógł funkcjonować, ale oczywiście należało, żeby miał pomoc, zwłaszcza pomoc kobiecą. Jakieś przygotowanie posiłku i tak dalej. Moim zdaniem Anna wprowadziła się do jego kurii na ten cały półroczny okres, kiedy on trwał w tym stanie chorobowym.
Powrót do Gdańska i sensacyjne znalezisko z Mariackiej
Po śmierci Kopernika fromborscy kanonicy wystosowali do biskupa Dantyszka list z pytaniem, czy mogą pozwolić Annie wrócić do miasta - wszak doktor Mikołaj odszedł. Dantyszek odmówił cytowanym wcześniej listem. Anna sprzedała swoją fromborską kamienicę cztery miesiące po śmierci Kopernika.
W tym samym 1543 roku w Gdańsku wydała za mąż swoją najstarszą córkę - tę, która przez lata opiekowała się rodzeństwem na Pomorzu. Według różnych źródeł zmarła wkrótce potem - być może jeszcze w tym samym roku co astronom.
Sensacyjne potwierdzenie jej obecności w Gdańsku przyniósł XX-wieczny remont kamienicy przy ulicy Mariackiej 1. W piwnicy, pod warstwą betonowej wylewki, robotnicy odnaleźli fragmenty drewnianej skrzyni z przerdzewiałymi okuciami. Na zachowanej desce widniała data A.D. 1539 oraz napis "Anna" i częściowo czytelne nazwisko "Schilli...".
Gdzie we Fromborku zobaczyć ślady Anny Schilling i Kopernika?
Wzgórze Katedralne we Fromborku to jedno z najbardziej skoncentrowanych miejsc historycznych w Polsce - niemal każdy budynek ma związek z Kopernikiem. Astronom spoczywa pod posadzką katedry, przy ołtarzu św. Krzyża (dawniej św. Andrzeja) w prawej nawie bocznej - dokładnie tym, którym opiekował się jako kanonik. Grób zidentyfikowano dopiero w 2005 roku dzięki badaniom DNA porównującym szczątki z włosami znalezionymi w księgach Kopernika przechowywanych w Uppsali.
Nad miejscem pochówku ustawiono trzymetrowy nagrobek z czarnego granitu z modelem Układu Słonecznego. Kanonia, w której Kopernik mieszkał - i w której w 1538-1539 roku gospodynią była Anna Schilling - znajdowała się poza murami obronnymi katedry. To istotny szczegół: nocne wizyty Anny były "skrzętnie odnotowywane" właśnie dlatego, że dom kanoniczny stał na uboczu i każde wejście było widoczne z górującego wzgórza.
W dawnym Pałacu Biskupim mieści się główne Muzeum Mikołaja Kopernika (uwaga: gmach główny od grudnia 2025 jest tymczasowo zamknięty z powodu prac budowlanych przy projekcie Europejskie Centrum Copernicus). Dostępna jest natomiast Wieża Radziejowskiego z wahadłem Foucaulta, planetarium i tarasem widokowym.
Co zmienia VI Debata Kopernikańska w naszym obrazie astronoma?
Najważniejszy wniosek z debaty na UWM brzmi: Mikołaj Kopernik nie był samotnym geniuszem zamkniętym we fromborskiej wieży. Był człowiekiem osadzonym w gęstej sieci rodzinnej rozciągającej się między Toruniem, Gdańskiem, Krakowem, Lidzbarkiem i Fromborkiem. Jego babką, matką, ciotkami, siostrami, kuzynkami i siostrzenicami były kobiety z patrycjatu pruskiego - wykształcone, zamożne, samodzielne (zwłaszcza we wdowieństwie).
Anna Schilling w tym świetle przestaje być "kobietą z marginesu" czy literackim ornamentem. Staje się jedną z wielu krewnych astronoma - tą, która w odpowiednim momencie życia obu stron znalazła się we Fromborku. Czy łączyła ich miłość, czy tylko opieka rodzinna - pozostanie tajemnicą. Ale jej zamożność, świadome wybory życiowe i niezłomna obecność u boku astronoma w jego ostatnich latach zasługują na miejsce, które historycy XXI wieku stopniowo jej oddają.
Najczęściej zadawane pytania
Podsumowanie
Anna Schilling - daleka od popkulturowego mitu romansu - była gdańską patrycjuszką, kuzynką Kopernika i jego opiekunką w ostatnich latach życia. VI Debata Kopernikańska na UWM (kwiecień 2026) pokazała, że jej obecność we Fromborku tłumaczy kontekst rodzinny i statut kapituły warmińskiej, a nie skandal obyczajowy.Źródła:
VI Debata Kopernikańska „Za orbitą geniuszu: kobiety w życiu Mikołaja Kopernika"
J. Sikorski, „Prywatne życie Mikołaja Kopernika"
Źródła, opracowania i własna wiedza z praktyki przewodnickiej MazuryTravel.pl
