Historia Gietrzwałdu — od średniowiecza do dziś

Początki Gietrzwałdu

Historia wsi sięga XIV wieku. Gietrzwałd został założony 19 maja 1352 roku przez Kapitułę Warmińską na prawie chełmińskim. Przywilej lokacyjny otrzymał zasadźca o imieniu Andrzej.

Pierwotna nazwa osady brzmiała Dietrichswalde, co z czasem spolszczono na Dzietrzwałd, a Warmiacy używali formy Gyczwołd. Od początku istnienia wieś stanowiła własność kapituły, a dochody z niej zasilały utrzymanie katedry we Fromborku. Już w średniowieczu Gietrzwałd stał się wsią parafialną.

Pierwszy kościół, prawdopodobnie drewniany, powstał krótko po lokacji. W jego miejscu wzniesiono później świątynię murowaną, którą w 1500 roku konsekrował biskup Jan Wilde. Przez stulecia wieś doświadczała skutków wojen polsko-krzyżackich, w tym wielkiej wojny z zakonem (1519–1521), w której administracją dóbr kapituły zajmował się Mikołaj Kopernik. Zobacz co zachowało się z tego okresu do dziś.

Złoty wiek Gietrzwałdu

Dla Gietrzwałdu momentem przełomowym, który zmienił go z lokalnej parafii w centrum o znaczeniu światowym, był rok 1877. To wtedy miały miejsce objawienia maryjne, które trwały od 27 czerwca do 16 września. Matka Boża ukazała się dwóm dziewczynkom – Justynie Szafryńskiej i Barbarze Samulowskiej – przemawiając do nich w gwarze warmińskiej.

Wydarzenie to ściągnęło do wsi setki tysięcy pielgrzymów ze wszystkich zaborów, inicjując duchowy i infrastrukturalny rozkwit miejscowości. W odpowiedzi na ogromny napływ wiernych, ówczesny proboszcz Augustyn Weichsel podjął decyzję o rozbudowie kościoła. Świątynia zyskała kształt krzyża rzymskiego, łącząc starą gotycką bryłę z nową, neogotycką częścią.

W tym okresie powstała również kapliczka objawień oraz zagospodarowano teren wokół cudownego źródełka, tworząc zalążek dzisiejszego sanktuarium. Sprawdź ceny biletów do zabytków sakralnych (wstęp do Sanktuarium jest bezpłatny).

Ważne postacie związane z Gietrzwałdem

Centralnymi postaciami w historii miejscowości są wizjonerki: Justyna Szafryńska i Barbara Samulowska (późniejsza siostra Stanisława, której proces beatyfikacyjny trwa). Równie istotną rolę odegrał ksiądz Augustyn Weichsel, proboszcz, który mimo represji pruskich i sceptycyzmu władz kościelnych, uwierzył dziewczynkom i stał się opiekunem rodzącego się sanktuarium. Jego postawa uchroniła Gietrzwałd przed zapomnieniem.

Nie można pominąć Andrzeja Samulowskiego, poety i działacza, zwanego „Tatkiem z Gietrzwałdu”. Był on kuzynem wizjonerki Barbary i w 1878 roku założył tu pierwszą na Warmii polską księgarnię. Samulowski stał się filarem polskości w czasie zaborów, sprowadzając książki i prasę patriotyczną. Zaplanuj trasę zwiedzania śladami tych niezwykłych postaci.

Gietrzwałd w czasach pruskich

Wiek XIX i początek XX to czas intensywnej germanizacji, zwanej Kulturkampfem. Gietrzwałd stał się wówczas bastionem polskości. Fakt, że Maryja przemówiła po polsku, dał Warmiakom potężny impuls do obrony ojczystego języka i wiary.

Władze pruskie wielokrotnie karały grzywnami i aresztem księdza Weichsla za nabożeństwa w języku polskim oraz tolerowanie polskich pielgrzymek. W okresie międzywojennym walka o polskość trwała nadal. W 1929 roku w Gietrzwałdzie otwarto polską szkołę, która funkcjonowała do 1933 roku, zmagając się z szykanami nazistów.

Mimo plebiscytu w 1920 roku, w którym większość mieszkańców opowiedziała się za Prusami Wschodnimi, wieś pozostawała ważnym ośrodkiem polskiego ducha na Warmii. Dowiedz się jak dojechać i samodzielnie odkryj ślady historii z tego okresu.

II wojna światowa i powojnie

Zimą 1945 roku do Gietrzwałdu wkroczyła Armia Czerwona, co przyniosło tragiczne wydarzenia. Mieszkańcy byli represjonowani, a kościół zamieniono w stajnię i zbezczeszczono. Proboszcz Franciszek Klink został brutalnie pobity za obronę świątyni.

Po wojnie nastąpiła niemal całkowita wymiana ludności – rdzenni Warmiacy wyjeżdżali, a ich miejsce zajmowali przesiedleńcy z Kresów i Mazowsza. W czasach PRL sanktuarium odradzało się powoli. Przełomem była koronacja obrazu Matki Bożej w 1967 roku przez kardynała Stefana Wyszyńskiego i Karola Wojtyłę, co przywróciło Gietrzwałdowi rangę ogólnopolską. W 1977 roku, w setną rocznicę objawień, Kościół oficjalnie uznał ich autentyczność.

Gietrzwałd dziś

Współczesny Gietrzwałd to tętniące życiem centrum pielgrzymkowe, odwiedzane przez blisko milion osób rocznie. Bazylika Mniejsza wraz z błoniami, Drogą Krzyżową i źródełkiem stanowi doskonale zorganizowany kompleks sakralny. Wieś dba również o pamięć historyczną w nowoczesny sposób – dzięki projektowi „deskali” artysty Arkadiusza Andrejkowa, na stodołach i budynkach gospodarczych można oglądać murale przedstawiające dawnych mieszkańców.

Miejscowość łączy sacrum z kulturą regionu, oferując regionalną kuchnię w Karczmie Warmińskiej oraz wydarzenia w Centrum Kulturalno-Bibliotecznym. To miejsce, gdzie historia spotyka się z żywą wiarą i tradycją. Zaplanuj wizytę korzystając z gotowych tras zwiedzania.