Wilczy Szaniec - Warmia czy Mazury? Gierłoż k. Kętrzyna

Gdzie leży Wilczy Szaniec - Warmia czy Mazury?

Wilczy Szaniec (niem. Wolfsschanze) leży na Mazurach, w Gierłoży, w gminie Kętrzyn, w powiecie kętrzyńskim. Historycznie obszar ten należał do powiatu rastemborskiego (Rastenburg) - jednego z głównych mazurskich powiatów Prus Wschodnich. Granica z Warmią przebiega kilkadziesiąt kilometrów na zachód od Wilczego Szańca.

Wybór Gierłoży na lokalizację kwatery Hitlera nie był przypadkowy. To głębokie, ukryte tereny leśne na Mazurach, daleko od głównych dróg i miast. Niemcy uznali, że to idealne miejsce do ukrycia głównego centrum dowodzenia. Pełne różnice między obiema krainami opisaliśmy w artykule o różnicach między Warmią a Mazurami.

Współczesna lokalizacja: Wilczy Szaniec znajduje się 8 kilometrów na wschód od Kętrzyna, na skraju Puszczy Boreckiej. Z Olsztyna jest 90 kilometrów drogą krajową 16 i drogą 591 - około 1 godziny 30 minut jazdy samochodem. Zarządcą terenu jest Nadleśnictwo Srokowo (Lasy Państwowe).

Co to znaczy "Gierłoż koło Kętrzyna"?

Gierłoż (niem. Görlitz) to wieś gminna w powiecie kętrzyńskim, około 8 kilometrów na wschód od Kętrzyna. To w lasach przy tej wsi w 1940 roku Niemcy rozpoczęli budowę kompleksu bunkrów, który stał się główną kwaterą wodza III Rzeszy podczas II wojny światowej.

Wybór Gierłoży nie był znany szerszej publiczności aż do końca wojny. Niemiecka propaganda nie podawała lokalizacji kwatery Hitlera, znanej tylko jako "Wolfsschanze". Sami Niemcy nazywali to miejsce kryptonimicznie "Restaurant Askania". Z lotu ptaka kompleks był doskonale zamaskowany kamuflażem siatkowym i drzewami.

Cały kompleks Wilczego Szańca obejmował obszar 250 hektarów lasu z ponad 80 obiektami - bunkrami, schronami i barakami pomocniczymi. Niektóre bunkry miały ściany dochodzące do 8 metrów grubości. Po klęsce wojny Niemcy w styczniu 1945 roku wysadzili kluczowe bunkry, ale duża część kompleksu zachowała się w stanie ruin do dziś.

Czy Wilczy Szaniec to kwatera Hitlera?

Tak, Wilczy Szaniec był główną kwaterą Adolfa Hitlera podczas wojny ze Związkiem Radzieckim. Hitler spędził tu ponad dwa i pół roku z trzech lat funkcjonowania kwatery. Z tego miejsca prowadził operacje wojskowe na froncie wschodnim, podejmował decyzje strategiczne i przyjmował zagranicznych dyplomatów.

Wilczy Szaniec był nie tylko kwaterą Hitlera. Mieściły się tu również: kwatera Wehrmachtu (OKW), siedziba Heinricha Himmlera (SS), sztaby wielu dowódców niemieckich. Liczba personelu wojskowego, technicznego i obsługowego sięgała 2000 osób. To było prawdziwe miasto-fortyfikacja.

Bunkier Hitlera (FHQ - Fuhrerhauptquartier) miał ściany dochodzące do 8 metrów grubości. Mimo to Hitler ze względów psychologicznych wolał mieszkać w mniejszym baraku służbowym, a do bunkra schodził tylko podczas alarmów. Dlatego zamach z 20 lipca 1944 roku odbył się w baraku konferencyjnym, nie w bunkrze.

Zamach z 20 lipca 1944 - co warto wiedzieć?

20 lipca 1944 roku w Wilczym Szańcu pułkownik Claus von Stauffenberg podłożył bombę w baraku konferencyjnym podczas narady wojskowej. Hitler przeżył zamach z lekkimi obrażeniami - bomba została przypadkowo przesunięta za masywną nogę dębowego stołu, co osłabiło jej działanie. Zamach był częścią szerszego spisku oficerów Wehrmachtu znanego jako Operacja Walkiria.

Stauffenberg po podłożeniu bomby wyleciał z Wilczego Szańca samolotem do Berlina, gdzie miał kierować przejęciem władzy. Gdy okazało się, że Hitler przeżył, spisek upadł. Stauffenberg został rozstrzelany jeszcze tego samego dnia w Berlinie. W kolejnych miesiącach zginęło około 5000 osób związanych ze spiskiem - oficerów, polityków, członków rodzin.

W Wilczym Szańcu można dziś zobaczyć ruiny baraku, w którym wybuchła bomba - oznaczone tablicą pamiątkową. Wśród spiskowców z 20 lipca byli też goście z Sztynortu (15 km na wschód), gdzie mieścił się pałac rodu Lehndorff - jednego z głównych ośrodków pruskiej arystokracji.

Jak zwiedzać Wilczy Szaniec - z przewodnikiem czy samodzielnie?

Wilczy Szaniec można zwiedzać samodzielnie lub z licencjonowanym przewodnikiem. Samodzielne zwiedzanie jest tańsze, ale obiekt jest ogromny (250 ha lasu z ruinami ponad 80 obiektów), więc bez kontekstu historycznego trudno zorientować się w układzie kompleksu. Zwiedzanie z przewodnikiem znacznie zwiększa wartość poznawczą - polecam zwłaszcza grupom szkolnym i pielgrzymkowym.

Joanna Kiewisz-Wojciechowska - licencjonowany przewodnik PTTK po Warmii i Mazurach - oprowadza po Wilczym Szańcu z pełnym kontekstem historycznym: od decyzji o budowie w 1940 roku, przez codzienność Hitlera i jego sztabu, po dramatyczny zamach z 20 lipca 1944. Wycieczki organizowane są dla grup zorganizowanych i turystów indywidualnych.