Muzeum Bitwy pod Grunwaldem i Pola Grunwaldzkie w Stębarku

Krótka informacja praktyczna na początek

Muzeum Bitwy pod Grunwaldem znajduje się w Stębarku, pod adresem Stębark 1, 14-107 Gierzwałd. Samo muzeum prowadzi pełną ekspozycję stałą, wystawy czasowe, salę kinową oraz Salę Rycerską. Teren wokół - Pola Grunwaldzkie - to rozległy obszar pomnikowy, na którym od 2010 roku obowiązuje status Pomnika Historii, nadany rozporządzeniem Prezydenta RP z 17 września tego roku.

Na zwiedzanie całości - muzeum plus obiekty plenerowe - warto zarezerwować około 3 do 4 godzin. Jeśli chcecie obejrzeć wszystko dokładnie, z komentarzem przewodnika, spokojnie można zaplanować pół dnia. Wycieczka z dziećmi zmieści się w 2 do 3 godzin, jeśli skupicie się na eksponatach interaktywnych i najważniejszych punktach w terenie.

Jeśli planujecie zwiedzanie z licencjonowanym przewodnikiem PTTK - zapraszam do kontaktu przez formularz rezerwacji poniżej. Poprowadzę Was po muzeum i polu bitwy, dopasowując tempo i poziom opowieści do Waszej grupy - inaczej oprowadzam rodziny z dziećmi, inaczej grupy szkolne, inaczej pasjonatów historii wojskowości.

Muzeum grunwaldzkie - co warto wiedzieć przed wizytą?

Muzeum grunwaldzkie - czyli Muzeum Bitwy pod Grunwaldem - znajduje się w Stębarku, około 55 km na południowy zachód od Olsztyna. Nowy budynek otwarto 21 września 2022 roku. Łącznie 3000-4000 m² powierzchni, w tym 1300-1500 m² nowoczesnej wystawy stałej "Wielka Wojna z Zakonem Krzyżackim 1409-1411".

Adres: Stębark 1, 14-107 Gierzwałd. Od 2024 roku można tu obejrzeć kopię obrazu Matejki "Bitwa pod Grunwaldem" w skali 1:1.

Muzeum grunwaldzkie to dziś jedno z najnowocześniejszych muzeów historycznych w Polsce - inwestycja blisko 49 milionów złotych pozwoliła stworzyć multimedialną ekspozycję z interaktywnymi stołami taktycznymi, filmami w technologii 360 stopni, aplikacjami z głosami uczestników bitwy oraz salą rycerską z replikami zbroi z XV wieku. Wystawa jest podzielona na 11 bloków tematycznych prowadzących chronologicznie od tła politycznego konfliktu, przez samą bitwę z 15 lipca 1410 roku, aż po tradycję grunwaldzką w polskiej kulturze.

Jak wygląda nowy budynek Muzeum Bitwy pod Grunwaldem (otwarty w 2022 roku)

Nowy budynek Muzeum Bitwy pod Grunwaldem otwarto 21 września 2022 roku. Zastąpił on niewielki pawilon pod amfiteatrem, który działał od 1960 roku i dysponował zaledwie 275 metrami kwadratowymi powierzchni ekspozycyjnej. Obecny gmach to zupełnie inna skala - od 3000 do 4000 metrów kwadratowych łącznej powierzchni, z czego na samą nowoczesną wystawę stałą przeznaczono około 1300 do 1500 metrów kwadratowych.

Budynek zaprojektowała sopocka pracownia Warsztaty Architektury Krzysztofa Kozłowskiego. Architekci świadomie zaprojektowali obiekt jako częściowo zagłębiony w terenie - tak, by nie zakłócał krajobrazu historycznego pola bitwy. Gdy podchodzicie od parkingu, widzicie znacznie mniej budynku, niż rzeczywiście jest - większość przestrzeni ekspozycyjnej znajduje się poniżej poziomu gruntu. Rozwiązanie architektoniczne, które tu zastosowano, jest dziś wymieniane jako przykład dobrej praktyki w projektowaniu muzeów na terenach zabytkowych.

Inwestycja kosztowała blisko 49 milionów złotych i została sfinansowana głównie ze środków samorządu województwa warmińsko-mazurskiego oraz Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Wykonawcą ekspozycji multimedialnej - stołów interaktywnych, filmów 360 stopni, aplikacji i oświetlenia - była firma Group AV, odpowiedzialna wcześniej między innymi za Muzeum Archeologiczne w Wiślicy i Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie.

Wystawa stała „Wielka Wojna z Zakonem Krzyżackim 1409–1411" - 11 bloków tematycznych

Główna wystawa stała nosi tytuł „Wielka Wojna z Zakonem Krzyżackim 1409–1411". Została podzielona na jedenaście bloków tematycznych - wstęp w holu oraz dziesięć bloków w sali głównej. Trasa prowadzi chronologicznie, od tła politycznego i gospodarczego konfliktu, przez samą bitwę, aż po tradycję grunwaldzką sięgającą aż po współczesne inscenizacje.

Wnętrze ekspozycyjne ma konstrukcję eliptyczną. Obłe ściany scenograficzne wydzielają kolejne przestrzenie, ale jednocześnie tworzą płynne przejścia. Nie ma ostrych granic między blokami - wędrujecie przez kolejne wątki jak przez rozdziały jednej opowieści. Zaprojektowano to świadomie: pomiędzy blokami turysta ma możliwość wyboru, które stanowiska chce obejrzeć dokładniej. Dzieci i młodzież szkolna najczęściej zatrzymują się przy interaktywnym stole i aplikacjach. Osoby starsze i pasjonaci historii - przy gablotach z zabytkami archeologicznymi i chorągwiami.

Najważniejsze eksponaty Muzeum Bitwy pod Grunwaldem - co warto zobaczyć?

W muzeum prezentowanych jest wiele obiektów archeologicznych i depozytów - poniżej opisujemy te najważniejsze, o których warto wiedzieć przed wizytą.

Topory bojowe z 2020 roku

To największe znalezisko archeologiczne w historii badań Pól Grunwaldzkich. Dwa topory bojowe odkrył w sierpniu 2020 roku detektorysta Aleksander Miedwiediew podczas siódmej edycji badań archeologicznych prowadzonych przez Muzeum. Znaleziono je w bagnistym podłożu, na głębokości około 80 centymetrów - beztlenowe środowisko uchroniło żelazo przed korozją. Po oczyszczeniu topory wyglądają praktycznie tak, jakby dopiero zeszły z kowalskiego kowadła.

Według typologii profesora Mariana Głoska są to dwa różne typy - topór typu Xa i topór typu IX, oba datowane na XV wiek. Zachowały oryginalne nity, którymi były przytwierdzone do drzewców, oraz kliny mocujące. Jeden jest „toporem pełnym" (bez otworu od góry), drugi - „z przelotem". Wysokość ostrzy mieści się w granicach 15,5 do 16,3 centymetra, szerokość - 8,7 do 9,4 centymetra. To nie są gigantyczne topory z filmów fantasy - to kompaktowa, funkcjonalna broń średniowiecznego rycerstwa.
Kontekst znaleziska, datowanie i typologia wskazują jednoznacznie, że topory brały udział w kampanii 1410 roku. Dla Muzeum to największy sukces badań archeologicznych prowadzonych od 2014 roku.

Miecz Miedwiediewa z 2021 roku

Drugie wielkie odkrycie tego samego detektorysty - tym razem znalezisko sprzed ponad pięciu lat. W kwietniu 2021 roku Aleksander Miedwiediew odnalazł kompletny zestaw: nagi miecz, pochwę, pas rycerski i dwa noże (kordy) przytroczone do pasa.

Muzealnicy skłaniają się ku hipotezie, że miecz mógł należeć do krzyżackiego rycerza - przemawia za tym stosunkowo ubogie wyposażenie pasa (małozdobne klamry). Wartość takiego zestawu w średniowieczu porównywalna była z ceną dobrego konia lub dzisiejszego samochodu osobowego. Fakt, że nikt nie zabrał go z ziemi, jest niezwykły - w średniowieczu porzuconych mieczy po prostu nie zostawiano.

Fragment rękawicy pancernej

Unikat w polskich zbiorach muzealnych. Fragment śródręcza zbroi płytowej - płytki stalowe połączone nitami, pochodzące z przełomu XIV i XV wieku. Jedyny taki artefakt w polskich muzeach, pokazujący faktyczny poziom zaawansowania technologicznego zbroi rycerskich pod Grunwaldem. Rękawica znalazła się w zbiorach w wyniku wcześniejszych kampanii archeologicznych.

Tłok pieczętny z pelikanem

Jeden z najcenniejszych artefaktów - znaleziony na Polach Grunwaldzkich przed wielkim odkryciem toporów w 2020 roku. Przedstawia pelikana karmiącego młode własną krwią - średniowieczny symbol chrześcijański nawiązujący do ofiary Chrystusa. Prawdopodobnie była to pieczęć osobista krzyżackiego urzędnika. Tłoki pieczętne były w średniowieczu przedmiotami codziennego użytku wysoko postawionych osób - służyły do pieczętowania dokumentów i korespondencji.

Zapony krzyżackie „Ave Maria"

Dwie ozdobne klamry z gotycką inskrypcją „Ave Maria" - modlitewne formuły, które miały chronić rycerza przed nagłą śmiercią. Zapony to agrafy do spinania płaszczy. Te egzemplarze znaleziono w rejonie domniemanego obozu krzyżackiego. Dzięki im oraz innym znaleziskom archeolodzy zdołali precyzyjnie zlokalizować miejsce, w którym Krzyżacy rozłożyli swój tabor - i to właśnie tam, rok po bitwie, z inicjatywy wielkiego mistrza Henryka von Plauena, powstała kaplica pobitewna.

Fragment kordu znalezionego w 2020 roku

Odkrycia z sierpnia 2020 roku to nie tylko topory. Sławomir Badowski, członek Stowarzyszenia Eksploracyjno-Historycznego „Galicja", odkrył wtedy fragment rękojeści średniowiecznego kordu wraz z jelcem. Kord to krótki miecz jednosieczny - broń masowo używana przez piechotę. Ostrze tego egzemplarza miało około 50 centymetrów długości.

Szelągi krzyżackie

Kilkadziesiąt srebrnych monet z czasów wielkich mistrzów Konrada i Ulricha von Jungingen, znalezionych na różnych obszarach pola bitwy. Świadczą o skali handlu, zaopatrzenia armii i obiegu pieniężnego w Państwie Zakonnym u progu XV wieku. Szeląg był w średniowieczu drobną monetą srebrną - kilka szelągów starczyło na porcję wina dla rycerza.

Kopie chorągwi polsko-litewskich i krzyżackich

Pełny zestaw chorągwi odtworzonych według opisów Jana Długosza zawartych w rękopisie „Banderia Prutenorum" - dziele poświęconym wyłącznie chorągwiom zdobytym pod Grunwaldem. Polacy zdobyli pod Grunwaldem 51 chorągwi krzyżackich, które trafiły potem na Wawel jako trofea. Dziś zobaczycie ich precyzyjne rekonstrukcje w sali ekspozycyjnej.

Rekonstrukcje twarzy sześciu rycerzy

Jeden z bardziej poruszających elementów ekspozycji. Zespół antropologów, na podstawie badań szczątków odnalezionych w zbiorowych mogiłach przy kaplicy pobitewnej, zrekonstruował twarze sześciu rycerzy poległych 15 lipca 1410 roku. To konkretni ludzie - mamy kości, mamy rekonstrukcje, mamy twarze. Są to osoby, które oddaliśmy ziemi na tym polu ponad sześć wieków temu.

Multimedia, stół taktyczny i aplikacje interaktywne w muzeum

Ekspozycja została zaprojektowana z myślą o widzu XXI wieku - łączy tradycyjne muzealia z zaawansowanymi technologiami cyfrowymi. Wszystkie multimedia przygotowała firma Group AV.

Wielki stół taktyczny. Centralny element bloku 5. Na dużym stole z interaktywną mapą pola bitwy lasery i projekcje pokazują kolejne fazy starcia 15 lipca 1410 roku. Możecie śledzić, jak rozwijały się szyki, kiedy ruszyła lekka jazda litewska, gdzie uderzyła chorągiew wielkiego mistrza i jak przebiegła zwycięska kontrofensywa Jagiełły.

Filmy w technologii 360 stopni. Kilka stanowisk pozwala obejrzeć wizualizacje konkretnych scen bitwy z perspektywy uczestnika - widzicie całe otoczenie wokół siebie, jakbyście stali w środku chorągwi w momencie uderzenia.

Mapy interaktywne na ekranach dotykowych. Siedem etapów przemieszczania się wojsk w trakcie bitwy, z komentarzem i animacjami. Użyteczne zwłaszcza dla młodzieży szkolnej - można pracować z mapą samodzielnie, we własnym tempie.

Aplikacja z głosami uczestników bitwy. Jeden z najciekawszych elementów - aplikacja pozwala „rozmawiać" z wirtualnymi postaciami historycznymi, między innymi z królem Władysławem Jagiełłą. Postacie opowiadają o swoich rolach podczas kampanii, wątpliwościach, decyzjach. To forma, która szczególnie podoba się dzieciom i młodzieży - daje poczucie bezpośredniego kontaktu z historią.

Oświetlenie dynamiczne. W sali centralnej (blok 5) zastosowano dynamiczne oświetlenie - czerwień i biel przenikają się z czernią i bielą, symbolicznie odwzorowując strony konfliktu. W bloku poświęconym kaplicy (blok 9) dominują chłodne szarości i biel, nadające całej przestrzeni charakter kontemplacyjny.

Kopia obrazu „Bitwa pod Grunwaldem" Jana Matejki w Stębarku (wystawa do 2027 roku)

To wystawa czasowa, która zostanie w Stębarku do 2027 roku. Warto zobaczyć ją przy okazji jednej z najbliższych wizyt.

Wernisaż odbył się 30 listopada 2024 roku. Pierwotnie kopia miała być eksponowana tylko do kwietnia 2025, ale w marcu 2025 roku dyrekcja Muzeum ogłosiła przedłużenie depozytu o kolejne dwa lata - do 2027 roku. Depozytariuszem obrazu jest Muzeum Historyczne Skierniewic imienia Jana Olszewskiego; porozumienie w sprawie przedłużenia wystawy zawarli dyrektor Szymon Drej i dyrektor skierniewickiego muzeum Agata Niedziółka, z udziałem samego autora.

Sam obraz

Kopię namalował Ireneusz Rolewski, absolwent łódzkiej Akademii Sztuk Pięknych, rodowity skierniewiczanin. Praca zajęła mu sześć lat - od 2015 do 2021 roku. Pierwszą publiczną prezentację zorganizowano 15 lipca 2021 w Skierniewicach, dokładnie w 611. rocznicę bitwy. Później obraz pokazywany był w Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej w Lublinie, następnie na zamku w Świeciu, i w końcu trafił do Stębarka.
Kopia nie jest zwykłą reprodukcją. Jest o 3,17 procenta większa od oryginału Matejki - ma 10 metrów szerokości i 4,5 metra wysokości (oryginał ma 426 na 987 centymetrów). Składa się z 11 płócien, które łączone są dopiero na miejscu ekspozycji. Rolewski odkupił od Muzeum Narodowego w Warszawie oryginalną ramę, w której przez 60 lat eksponowano dzieło Matejki, i kazał ją powiększyć tak, by pasowała do większej kopii.
Co ciekawe, nad obrazem artysta spędził ponad 600 dni roboczych w samym Muzeum Narodowym, gdzie pracował obok oryginału. To nadaje tej kopii szczególną wartość - powstała w fizycznym kontakcie z dziełem mistrza, pod kuratelą muzealnego dozoru konserwatorskiego.

Jak się z tym mierzy Stębark

Oryginał Matejki nigdy już nie opuści Muzeum Narodowego w Warszawie. Konserwacja zakończona w 2012 roku była tak skomplikowana, że konserwatorzy zdecydowali raz na zawsze, że obraz nie będzie wystawiany gdzie indziej. Dlatego kopia Rolewskiego, choć nie jest oryginałem, daje unikalną możliwość zobaczenia największego polskiego płótna batalistycznego w miejscu, którego dotyczy. Dla dzieci i osób, które nigdy nie były w Warszawie, to pierwsza i często jedyna szansa zobaczenia „Bitwy pod Grunwaldem" w pełnej skali.

Sala Rycerska - lekcje muzealne, turnieje rycerskie i zbroje XV wieku

Sala Rycerska to nowoczesna, wielofunkcyjna przestrzeń w nowym gmachu muzealnym. Służy kilku celom jednocześnie.

Na co dzień odbywają się tu lekcje muzealne - dzieci i młodzież mogą przymierzyć repliki hełmów, kolczug i tarcz, porozmawiać z edukatorami, wziąć udział w warsztatach zaplanowanych wokół konkretnego tematu historycznego (etos rycerski, średniowieczne uzbrojenie, heraldyka, życie obozowe).

Okazjonalnie sala staje się areną turniejów walk rycerskich. Odbywają się tu pełnokontaktowe walki rycerskie (PWR) - dyscyplina sportowa rozwijająca się w Polsce od kilku lat - a także pokazy bractw rycerskich współpracujących z muzeum. Wernisaż kopii Matejki w listopadzie 2024 roku połączono właśnie z galą walk rycerskich „Heavy Legacy IX".

Dla turysty indywidualnego sala jest dostępna jako element ekspozycji, jeśli akurat nie odbywają się w niej warsztaty lub wydarzenia. Stoją w niej manekiny w pełnych zbrojach płytowych - zobaczycie rekonstrukcje uzbrojenia z początków XV wieku, oglądane z bliska, bez barier szklanych. To jedyne miejsce w muzeum, gdzie rekonstrukcje można obejrzeć dosłownie z metra.

Kino muzealne - fragment „Krzyżaków" Forda i filmy dokumentalne

W muzeum działa sala kinowa, w której cyklicznie wyświetlany jest fragment filmu „Krzyżacy" Aleksandra Forda z 1960 roku - dokładnie 23-minutowa sekwencja przedstawiająca samą bitwę pod Grunwaldem. Film powstał w 550. rocznicę bitwy i jest do dziś najbardziej rozpoznawalną ekranizacją tego wydarzenia.

Poza „Krzyżakami" wyświetlane są również filmy dokumentalne o pracach archeologicznych prowadzonych na Polach Grunwaldzkich od 2014 roku - pokazują konkretne znaleziska, metody detektorystyczne, proces konserwacji artefaktów. Dla osób zainteresowanych archeologią to interesujące uzupełnienie wystawy.

Projekcje odbywają się na pętli przez cały dzień zwiedzania. Warto zaplanować około 30 minut na seans - wchodzi się i wychodzi swobodnie, między kolejnymi blokami ekspozycji.

Jeśli chcielibyście zwiedzić Muzeum i Pola Grunwaldzkie z licencjonowanym przewodnikiem, który oprowadzi Państwa po wszystkich opisanych tu eksponatach i obiektach z fachowym komentarzem - zapraszamy do kontaktu.

Pomnik Zwycięstwa Grunwaldzkiego - obelisk, 11 masztów i amfiteatr z 1960 roku

Gdy wychodzicie z muzeum, pierwszy widok to właśnie Pomnik Zwycięstwa Grunwaldzkiego. To najbardziej rozpoznawalny element całego założenia - i jednocześnie punkt, do którego trafia większość zdjęć z Pól Grunwaldzkich.

Pomnik odsłonięto 15 lipca 1960 roku, w 550. rocznicę bitwy. Zaprojektował go zespół krakowskich artystów - rzeźbiarz Jerzy Bandura i architekt Witold Cęckiewicz. W tym samym dniu, co pomnik, otwarto również pierwsze Muzeum Bitwy pod Grunwaldem w pawilonie pod amfiteatrem (funkcjonujące aż do 2022 roku).

Całe założenie stoi na Wzgórzu Pomnikowym - morenowym wzniesieniu o wysokości 215 metrów nad poziomem morza, zwanym również Wzgórzem Zwycięstwa. Z jego szczytu roztacza się szeroki widok na okolicę - co ma znaczenie nie tylko widokowe. Wzgórze pozwala zrozumieć topografię bitwy: wzniesienia, doliny, linie wzrokowe między polami.

Kompleks pomnikowy składa się z trzech głównych elementów:

Granitowy obelisk.

Bryła w kształcie przeciętego miecza, z wyrytymi twarzami dwóch rycerzy w hełmach. Symbolika jest czytelna - dwa profile oznaczają braterstwo broni Polski i Litwy. Obelisk jest sercem całego założenia - to obok niego robi się najczęściej zdjęcia.

Jedenaście 30-metrowych masztów.

Stalowe konstrukcje, na których niegdyś wisiały chorągwie - symbolizują chorągwie polskie i litewsko-ruskie biorące udział w bitwie. W wietrzne dni maszty grają - stalowe konstrukcje wibrują i wydają charakterystyczny dźwięk, który niesie się daleko po okolicy.

Amfiteatr z kamienną makietą.

U stóp wzgórza zbudowano betonowy amfiteatr - wykorzystywany do dziś podczas uroczystości państwowych 15 lipca oraz podczas inscenizacji Dni Grunwaldu. Jego arenę zajmuje prawie 20-metrowej średnicy kamienna makieta pokazująca ustawienie wojsk tuż przed bitwą. Warto się nad nią pochylić - widzicie całe pole w miniaturze, z zaznaczonymi pozycjami obu armii.

Pod amfiteatrem do 2022 roku mieściło się stare muzeum. Dziś te pomieszczenia nie pełnią już funkcji wystawienniczej, ale sam amfiteatr pozostaje czynnym obiektem - tu odbywają się główne uroczystości rocznicowe.

Kamienie Paderewskiego - ocalałe fragmenty krakowskiego pomnika z 1910 roku

Schodząc ze Wzgórza Pomnikowego w stronę amfiteatru, mijacie obiekt, który łatwo pominąć, jeśli nikt Wam o nim nie opowie - kamienie ułożone w niską ściankę, z tabliczką informacyjną. To są Kamienie Paderewskiego, jeden z najważniejszych i najbardziej wzruszających obiektów na Polach Grunwaldzkich.

Historia tych kamieni zaczyna się w Krakowie, 15 lipca 1910 roku - dokładnie w 500. rocznicę bitwy. Tego dnia na placu Matejki w Krakowie odsłonięto monumentalny Pomnik Grunwaldzki, dzieło rzeźbiarza Antoniego Wiwulskiego. Fundatorem pomnika był Ignacy Jan Paderewski - pianista, kompozytor, patriota, przyszły premier Rzeczpospolitej. Uroczystość odsłonięcia była jednym z największych zlotów Polaków z trzech zaborów, jaki się wtedy odbył. Przyjechało ponad 150 tysięcy osób.

Pomnik przetrwał 29 lat. Kiedy we wrześniu 1939 roku do Krakowa weszli Niemcy, uznali go za symbol polskiego zwycięstwa nad rycerstwem niemieckim i zburzyli. Ciosy granitowe z cokołu - ciężkie, trudne do zniszczenia bloki - ocalali krakowianie zabezpieczyli w konspiracji. Przez całą okupację kamienie były ukryte. Przetrwały wojnę.
W 1976 roku władze Krakowa przekazały je na Pola Grunwaldu, by tu znalazły godne miejsce. Obecną formę kamieniom nadano jednak dopiero w 1983 roku, pod kierunkiem rzeźbiarza Wiesława Kaczmarka. Kamienie ułożono w niską, symboliczną ściankę u stóp Wzgórza Pomnikowego - jako materialny łącznik między krakowskim pomnikiem z 1910 roku a Grunwaldem z 1410.

Tabliczka informacyjna przy kamieniach opowiada tę historię. Warto się przy niej zatrzymać - to obiekt, który łączy trzy momenty polskiej historii: 1410, 1910 i 1976.

Kopiec Jagiełły w Grunwaldzie - co to jest i jak tam dotrzeć?

Kopiec Jagiełły to ziemny kopiec o wysokości 5 metrów, usypany w sierpniu 1959 roku przez harcerzy ZHP podczas Ogólnopolskiego Zlotu Zuchowych Kręgów Pracy. Znajduje się 1,3 km na południowy wschód od Pomnika Zwycięstwa Grunwaldzkiego, na Polach Grunwaldzkich w Stębarku. Tradycja wiąże miejsce ze stanowiskiem dowodzenia króla Władysława Jagiełły 15 lipca 1410 roku - tu król słuchał mszy przed bitwą, rozdzielał pasowania rycerskie i obserwował szyki krzyżackie. Z kopca rozciąga się najlepszy widok panoramiczny na pole bitwy.

Kopiec Jagiełły leży około 1,3 kilometra na południowy wschód od Pomnika Zwycięstwa Grunwaldzkiego. Do niego dochodzicie spacerem przez pole - dróżka prowadzi łagodnym pagórkiem, przejście zajmuje około 15 do 20 minut w jedną stronę.

Kopiec usypano w sierpniu 1959 roku, podczas Ogólnopolskiego Zlotu Zuchowych Kręgów Pracy Związku Harcerstwa Polskiego. Ma 5 metrów wysokości i zaznacza miejsce, które tradycja wiąże ze stanowiskiem dowodzenia króla Władysława Jagiełły - tutaj, według przekazów, król słuchał mszy przed bitwą, rozdzielał pasowania rycerskie i obserwował rozwijające się szyki krzyżackie.

Na szczycie kopca stoi maszt z symbolicznymi chorągwiami królewskimi. U jego stóp znajdziecie dwa harcerskie głazy z inskrypcjami.

Pierwsza upamiętnia sam akt usypania kopca:

Druga, postawiona w 2011 roku, upamiętnia tradycję późniejszych pielgrzymek harcerskich:

Z Kopca Jagiełły roztacza się najlepszy widok panoramiczny na pole bitwy. To stąd najłatwiej wyobrazić sobie, jak wyglądało całe pole 15 lipca 1410 roku - zobaczycie Stębark, Łodwigowo, dolinę Wielkiego Strumienia, linie lasów, w których stały polskie odwody. Dla dzieci wejście na kopiec to zawsze ulubiony punkt całej wycieczki.

Do dziś organizowane są tu ogniobrania - spotkania harcerskie kończące Zloty Grunwaldzkie, organizowane przez Wspólnotę Drużyn Grunwaldzkich.

Ruiny kaplicy pobitewnej z 1413 roku - zbiorowe mogiły rycerzy

Historyczne serce pola bitwy. Ruiny kaplicy leżą między Muzeum a Kopcem Jagiełły, w tym samym kierunku, w który idziecie spod Pomnika Zwycięstwa.

Kaplicę wzniósł wielki mistrz Henryk von Plauen w latach 1411–1413 - rok do trzech lat po bitwie. Konsekrowana została w 1413 roku. Powstała nad miejscem, w którym odbyła się najbardziej krwawa faza starcia - rzeź w taborze krzyżackim, gdzie zginęło najwięcej ludzi z obu armii. Von Plauen, komtur Świecia, który sam nie wziął udziału w samej bitwie, został po niej wybrany wielkim mistrzem - i jednym z jego pierwszych kroków było upamiętnienie poległych braci zakonnych.

Kaplica nie przetrwała reformacji - gdy Prusy pod kierunkiem Albrechta Hohenzollerna przeszły na luteranizm (1525), obiekty sakralne katolickie uległy zniszczeniu. Do naszych czasów dotrwały fundamenty, zarysy murów nawy i zakrystii.

Prace archeologiczne prowadzone przy kaplicy w latach 60. i 80. XX wieku oraz ponownie po 2014 roku ujawniły trzy zbiorowe mogiły: sześć osób w przedsionku, trzydzieści osób w nawie (przy południowym murze), dziewięćdziesiąt osób w zakrystii - w sumie szczątki około 300 wojowników. Liczby te nie oddają prawdziwej skali strat bitewnych (zginęło kilka tysięcy ludzi), ale te konkretne szczątki, z tych konkretnych grobów, są dziś przedmiotem badań antropologicznych i genetycznych (w tym współpracy z Pomorskim Uniwersytetem Medycznym w Szczecinie - prof. Andrzej Ossowski prowadzi analizy DNA).

Dzięki artefaktom znalezionym podczas prac (zapony „Ave Maria", tłok pieczętny z pelikanem, fragmenty uzbrojenia) archeologom udało się potwierdzić, że to dokładnie tutaj, w rejonie kaplicy, znajdował się obóz krzyżacki - i to tutaj rozstrzygnęła się bitwa.

Ruiny są zabezpieczone, oczyszczone, opatrzone tablicami informacyjnymi. Przy ruinach stoi też Kamień Jungingena - opisany poniżej.

Kamień Jungingena - miejsce śmierci wielkiego mistrza krzyżackiego

Tuż obok ruin kaplicy pobitewnej leży pojedynczy głaz narzutowy - Kamień Jungingena. Upamiętnia domniemane miejsce śmierci wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena, który poległ 15 lipca 1410 roku podczas szarży 16 chorągwi odwodowych.

Napis na kamieniu umieszczono w 1901 roku - w okresie zaboru pruskiego, gdy władze niemieckie aktywnie budowały narrację o „niemieckim dziedzictwie" tych ziem. Inskrypcja jest w języku niemieckim i mówi o „bohaterskiej śmierci wielkiego mistrza w walce za niemieckie prawo". Po 1945 roku, w zmienionych realiach geopolitycznych, ten pomnik dla Jungingena pozostał - ale jego wymowa dla polskiego odwiedzającego jest dziś inna. To memento tego, jak zmienia się historia pisana przez zwycięzców.

Warto pamiętać, że dokładne miejsce śmierci wielkiego mistrza nie jest historycznie ustalone. Kamień Jungingena oznacza miejsce domniemane - na podstawie tradycji pruskiej z końca XIX wieku, nie potwierdzonej w źródłach.

Pomniki przysięg I Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki (1973, 1979, 1980)

Obiekt, o którym często zapominają przewodniki turystyczne, choć leży dobrze widocznie na głównej ścieżce zwiedzania. Na terenie Pól Grunwaldzkich stoją granitowe głazy upamiętniające trzy uroczyste przysięgi żołnierzy I Dywizji Piechoty imienia Tadeusza Kościuszki - odbyły się tutaj w latach 1973, 1979 i 1980.

Symbolika wyboru miejsca jest czytelna: Grunwald jako symbol polskiego zwycięstwa nad niemieckim rycerstwem, tradycja oręża polskiego, ciągłość walki o polskość. W okresie PRL ten wątek był politycznie eksponowany - „braterstwo broni" polsko-radzieckie w II wojnie światowej wpisywano w linię historyczną od Grunwaldu poprzez Lenino (1943) aż do współczesności.

Obiekty są dyskretne, estetycznie skromne - granitowe bloki z wygrawerowanymi datami i znakami jednostek. Warto wiedzieć, że tu są, zatrzymać się, przeczytać. To fragment historii Pól Grunwaldzkich, który nie kończy się w 1410 roku - pokazuje, jak to miejsce funkcjonowało w polskiej pamięci zbiorowej XX wieku

Ścieżka edukacyjna po Polach Grunwaldzkich - trasa spacerowa między obiektami

Wszystkie opisane wyżej obiekty są połączone oznakowaną ścieżką edukacyjną. Prowadzi od Muzeum, przez Pomnik Zwycięstwa i Kamienie Paderewskiego, przez ruiny kaplicy pobitewnej z Kamieniem Jungingena, aż do Kopca Jagiełły. Tablice informacyjne wzdłuż trasy opowiadają o poszczególnych etapach bitwy oraz o historii wykopalisk prowadzonych na tym terenie od 2014 roku.

Ścieżka prowadzi utwardzonymi drogami polnymi - jest dostępna dla osób z wózkami dziecięcymi, mniej wygodna dla wózków inwalidzkich na niektórych odcinkach (szczególnie podejście na Kopiec Jagiełły). W sezonie letnim teren może być zakurzony, w deszczową pogodę - błotnisty.

Na pełne przejście ścieżki wraz z zatrzymaniami przy obiektach warto zarezerwować około 1,5 do 2 godzin. Jeśli zwiedzacie w upał - weźcie wodę. W całym terenie nie ma punktów gastronomicznych (najbliższe znajdziecie dopiero w Ostródzie, Olsztynku lub Dąbrównie).

Jak zaplanować wizytę w Muzeum Bitwy pod Grunwaldem - plan zwiedzania krok po kroku

Kolejność zwiedzania. Standardowa, najczęściej wybierana trasa zaczyna się od kas muzealnych - potem ekspozycja stała (60 do 90 minut) - kino (30 minut, można wchodzić i wychodzić swobodnie) - wyjście na zewnątrz - spacer pod Pomnik Zwycięstwa - ruiny kaplicy i Kamień Jungingena - Kopiec Jagiełły - powrót do Muzeum, sklepik. Całość zajmuje przeciętnej grupie 3 do 4 godzin.

Z dziećmi. Najciekawsze dla dzieci są zwykle: interaktywny stół w bloku 5, aplikacja z głosami uczestników, manekiny w zbrojach w Sali Rycerskiej, wejście na Kopiec Jagiełły. Eksponaty archeologiczne (blok 8) dzieci oglądają krócej - warto tam nie utknąć za długo. Cała wizyta z dziećmi to zwykle 2 do 3 godzin.

Grupy szkolne. Muzeum prowadzi dedykowane lekcje muzealne - między innymi „Spacerkiem po Grunwaldzie", „Tajemnice Grunwaldu", „Rycerze - etos i walka". Zajęcia są płatne osobno i wymagają wcześniejszej rezerwacji. Warto o tym pomyśleć co najmniej dwa tygodnie przed planowanym przyjazdem grupy.

Kiedy przyjechać. Sezon turystyczny to lipiec i sierpień - zwłaszcza okolice 15 lipca, gdy odbywają się Dni Grunwaldu z inscenizacją bitwy (to jedno z największych widowisk historycznych w Polsce - gromadzi około 30 tysięcy widzów i 2 tysiące rekonstruktorów). Jeśli chcecie spokojnego zwiedzania - przyjedźcie w maju, czerwcu, wrześniu lub październiku. Zimą muzeum działa w ograniczonych godzinach, ścieżka po polu jest dostępna, ale mniej komfortowa.

Muzeum ma własny duży parking - bezpłatny zarówno dla samochodów osobowych, jak i autokarów. Z Olsztyna dojazd zajmuje około 50 minut drogą krajową nr 16, z Ostródy 30 minut, z Warszawy około 3 godziny drogą S7. Najbliższe stacje paliw znajdują się w Olsztynku (15 km) i Dąbrównie (20 km).

Aktualne ceny biletów i godziny otwarcia sprawdzajcie bezpośrednio na oficjalnej stronie muzeum-grunwald.pl - cennik zmienia się sezonowo. Muzeum honoruje Kartę Dużej Rodziny (zniżka około 30%), Kartę Seniora oraz Warmińsko-Mazurską Kartę Seniora. Bilety grupowe wymagają wcześniejszej rezerwacji - szczególnie w sezonie letnim i przy okazji Dni Grunwaldu w lipcu.